ڪھاڻي ’محبتن جو شھر ٻُڙي ميل‘ جو جائزو (عائشہ ڀُٽو)
اسان ننڍا ھوندا آهيون تہ بادشاھي زندگي گذاريندا آهيون؛ ايئن لڳندو آهي تہ هي سڀ آس پاس جا ماڻھو بس اسان جي هڪ اشاري جا منتظر آهن، ڇاڪاڻ تہ اسين اُن وقت جنھن بہ شئي لاءِ ضد ڪندا آهيون تہ اُھا اُن مھل ئي حاصل ٿي ويندي آهي؛ ان عمر ۾ جيڪڏھن اسان وٽ ڪجهہ ناهي هوندو تہ اُھو بس عميق شعور آھي، جنھن کان اسان وانجهيل ھوندا آھيون. اسان اُن وقت بس هِڪ معصوم محبت جو مجسمو ھوندا آهيون، جيڪو آس پاس جو شعور رکندي بہ اڻڄاڻ ۽ بي سمجه هوندو آھي... پوءِ جڏھن زندگيءَ جي گاڏي نوجوانيءَ جي منزلن تان گذرندي آهي تہ محبت اسان مٿان پھرين بارش ۽ بھار جيان وسڻ لڳندي آهي ۽ اسان جي دلين ۽ زندگين ۾ انيڪ خواھشن جا پن، وڻ، گل ۽ ميوا ٽڙي ۽ ڦٽي پوندا آهن. ان وقت هر شئي خوبصورت نظر ايندي آهي؛ خوشي هِڪ لازوال احساس جيان محسوس ٿيڻ لڳندي آهي، پوءِ وري جڏهن اسان ٿورو اڳتي سفر ڪندا آهيون تہ دنياوي تلخ ترين حقيقتن جھڙوڪ وڇوڙو/فراق، بک، بدحالي، ڏُک، تڪليفون ۽ درد و رنج جي ڪيفيتن مان گذرندي عشق اسان جي سامھون بي نقاب ٿي پنھنجي ڀوائتي روپ ۾ رقص ڪرڻ لڳندو آهي.
عشق جي انھيءَ حقيقت کي بي حجاب ڏسي، ڪو وقت کان اڳيئي پراڻو ٿي پوندو آهي تہ ڪنھن جي الھڙ جوانيءَ ۾ بہ، ميچوئرٽي ڳالھائڻ شروع ڪندي آهي، تہ ڪنھن بدنصيب جون خواهشون حسرتن ۾ تبديل ٿي درد جو روپ وٺنديون آھن، پر پوءِ بہ اُھي درد ھن لاءِ راحت بڻجي ويندا آهن، تہ ڪنھن جون وري سڀ بھارون، خزان لُٽي کڻي ويندي آهي پوءِ کيس خبر پوندي آهي تہ زندگيءَ ۾ عشق جي سفر جو پانڌيئڙو ٿيڻ ايترو آسان ڪونھي.
عشق جي لازوال سفر جي انھيءَ داستان کي سنڌ جي نامياري ليکڪ محمود مغل پنھنجي ڪتاب ’محبتن جو شھر ٻڙي ميل‘ ۾ خوبصورت ڪھاڻيون لکي شامل ڪيو آهي. ھن ڪتاب ۾ ٻين ڪھاڻين سان گڏ انھيءَ عنوان تي ھڪ ڪھاڻي پڻ شامل آھي، جنھن جي سحر، محمود مغل کي سندس ھن ڪتاب کي انھيءَ نالي تي آڌارڻ تي مجبور ڪيو.
ڪتاب جي ڪھاڻي ’محبتن جو شھر ٻڙي ميل‘ حسن، ڪشش، عقيدت، محبت، حاصل، لاحاصل ۽ آخر ۾ فراق جي موضوعن جي خوبصورت ۽ خاردار ٿلھن تي رقص ڪندي نظر اچي ٿي. هن ڪھاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪندڙ ’ڊاڪٽر ڪشف‘ نالي هڪ وچولي عمر جي خوبصورت عورت آهي، جيڪا پيشي جي حوالي کان ڊاڪٽر آهي. ھي افسانو ھڪ الميي تي آڌاريل آھي، جيڪو ڪشف سان جڙيل ھڪ راز سان وابستہ آھي، جيڪو پڙھندڙن تي ڪھاڻيءَ جي آخر ۾ کُلي ٿو. راز اهو آهي تہ عاشي نالي ننڍڙي ٻارڙي جيڪا ڪشف کي ’آپي آپي‘ ڪري سڏيندي آھي، کي ڪشف دنيا اڳيان پنھنجي اُن سؤٽ جي ڌيءُ ڄاڻايو هئو، جيڪا مڙس سميت ڪار ايڪسيڊنٽ ۾ مري وئي هئي، پر اصل ۾ اُھا ٻارڙي ڪشف جو پنھنجو حقيقي اولاد هوندي آهي، جيڪا اُن شاديءَ کان بغير يعني پيار جي پاپ جي سزا ڀوڳيندي پيدا ڪري پالي وڏي ڪئي هوندي آهي.
پڙھائيءَ کان پوءِ هڪ خوبرو ۽ خوشحال گهراڻي جو نوجوان ’ڊاڪٽر اياز مھدي‘ جڏھن ھائوس جاب لاءِ ھڪ اسپتال ۾ جوائن ڪندو آھي تہ ان اسپتال ۾ ڊاڪٽر ڪشف، رجسٽرار طور انتظام سنڀاليندڙ ھوندي آھي. اياز پڻ ڪشف وانگر ٻنھي ڳالھين يعني پڙهائي ۽ پيشہ ورانہ صلاحيتن ۾ ھڪ آئيڊيل ڪينڊيڊيٽ هوندو آهي، تنھن ڪري هُو ٻئي گڏجي ڪم ڪرڻ لڳندا آهن. آهستي آهستي هُو آفيس ٽائمنگ کان پوءِ بہ ڪنھن نہ ڪنھن ڪم سانگي گڏجي گهمڻ يا شاپنگ ڪرڻ لڳندا آهن. نتيجي ۾ اها دوستي، بي تڪلفي، ويجهڙائپ ۽ محبت ۾ تبديل ٿي ويندي آهي. اياز روز ڪشف کي آفيس لاءِ توڙي آفيس کان پوءِ سندس گهر تائين پنھنجي ڪار ۾ پڪ اينڊ ڊراپ ڪندو رهندو آهي. اياز تہ ڪشف تي پھرين ئي نظر ۾ پنھنجي دل هاري ويھندو آهي، پر کُلي طرح لفظن ۾ اظھار نہ ڪري سگهندو آھي.
آخرڪار ڪجهه ئي عرصي ۾ يعني ڪھاڻيءَ جي آخري حصي ۾ جڏھن هُو ڪشف جي اعليٰ ڪردار ۽ اعليٰ ظرفيءَ سان گڏوگڏ اُن جي سھڻي صورت ۽ سيرت کان متاثر ٿيندي، ساڻس سچي محبت جو اظھار ڪري شاديءَ جي ڳالھہ ڪندو آهي تہ ڪشف پنھنجي ماضيءَ جي دردناڪ ڪھاڻي ٻڌائي ساڻس ٿيل ظلم ۽ بيوفائيءَ جا سمورو احوال ڏئي، اياز کي ڳجهن لفظن ۾ معاشري جو حقيقي چھرو ڏيکاري پنھنجي محبت جو پھريون ۽ آخري ڀيرو اظھار ڪندي، کيس ھميشہ لاءِ الوداع چئي شھر ڇڏي هلي ويندي آهي..!
هيءَ مختصر ڪھاڻي، اسان جي سماج ۾ فيمينزم يعني عورت-واد نظريي ھيٺ اسان جي مرد غالب معاشري ۾ محبت جي معاملي ۾ ھر لحاظ کان عورت کي قصوروار قرار ڏيڻ جي ڪڙي حقيقت کي اجاگر ڪري ٿي... پيٽريارڪي يا مرد غالب معاشري جي شروعات ڪجهه ذريعن مطابق تقريباً ڇھہ هزار سال اڳ (4000 قبل مسيح) ۾ ٿي هئي جڏهن تہ ڪجهه ذريعا ان کي تقريباً 2 ملين يعني ويھه لک سال پراڻو سمجهن ٿا. ھن قسم جي معاشري ۾ مرد (پيءُ، ڀاءُ، سؤٽ، ماروٽ، سھرو، چاچو، مامو، ڏاڏو وغيرہ) خاندان ۾ فيصلي ڪرڻ وارو سربراھہ هجي ٿو، جڏھن تہ عورت (زال، ڌيءَ، ڀيڻ، سس، ڀاڄائِي، چاچِي، مامِي وغيرہ) مردن جون ضرورتون پوريون ڪندڙ نوڪرياڻيون آھن، جن کي پنھنجون ڪي بہ خواهشون ۽ جذبا نہ آھن، بلڪہ اھي بازار ۾ وڪامجندڙ وکر وانگر آھن، جنھن کي جتي رکجي اتي پيو ھجي ۽ جھڙي نموني استعمال ڪجي، اھو صحيح آھي.
تاريخ ۾ اهڙو بہ دؤر ھو (تعليم کان وانجهيل معاشري ۾ اڄ بہ اھو دؤر ھلي رھيو آھي) جو عورت کي ڳالھائڻ، لکڻ پڙهڻ ۽ مخصوص ڪمن کان علاوہ ٻيو ڪجهه بہ سکڻ ۽ ڪرڻ جي آزادي نہ هئي؛ عورتن کي مذھب، ثقافت ۽ مردن جي نام نھاد عزت برقرار رکڻ خاطر چادر ۽ چار ديواريءَ اندر قيد ڪيو ويندو ھو. اسان جي پنھنجي معاشري ۾ اڄ ايڪيھين صديءَ ۾ بہ عورتن کي مردن برابر حقن ھجڻ بابت ڳالھائڻ جي اجازت ناھي؛ مرد چاھي ڪيترين عورتن سان ڳجها توڙي ظاھري جنسي لاڳاپا رکندو ھجي، اھا سندس مردانگي سمجهي ويندي آھي، پر عورت ڪنھن غير مرد کي فقط ھڪ نظر ڏسي وٺي يا ان سان ھڪ جملو ڳالھائيندي ڏٺي وڃي تہ ان کي ڪاري قرار ڏئي، قتل ڪرڻ کان بہ ڪونہ ڪيٻايو ويندو آھي. اڄ بہ غيرت جي نالي تي عورتون سَرِعام قتل ڪيون وينديون آهن. پيار محبت جي ناڪامي، يعني جيڪڏھن عورت ۽ مرد جي وچ ۾ پيار، محبت ۽ عشق جو تعلق جڏھن شاديءَ جي ڪامياب سماجي تعلق ۾ تبديل نٿو ٿئي تہ ان رشتي جو سمورو عتاب اڪثر ڪري عورت کي عمر ڀر جي رسوائي ۽ ذلت ڏئي ٿو. اھو نتيجو ڪڏھن عورت مٿان بدڪرداريءَ جو ٺپو لڳڻ جي صورت ۾ سامھون اچي ٿو تہ ڪڏھن طلاق جي صورت ۾ نڪري ٿو؛ يا ڪڏھن وري ناجائز حمل ڪيرائڻ، ناجائز ٻار ڄڻڻ، ان کي قتل ڪرڻ جي صورت وٺي ٿو يا اگر عورت ھمت ۽ حوصلي سان اھڙي ٻار کي پالي ٿي تہ سڄي عمر جي اڪيلائي ۽ آخري پساھ تائين معاشري جي ڌڪار سندس پلئہ پوي ٿي. محمود مغل جي ھيءَ ڪھاڻي عورت مٿان مڙھيل پيار جي پاپ جي اھڙي نتيجي جو ھڪ ڪڙو اظھار آھي ۽ مرداڻي معاشري جي منھن تي ھڪ چماٽ آھي.
هن ڪھاڻيءَ ۾ بہ عورت کي عشق جي آڙاھ ۾ گهڙڻ جي ھڪ طرفَي ظلم، بيوفائي ۽ سزا جي گهاڻي ۾ پيڙجندي پيش ڪيو ويو آهي؛ ڊاڪٽر ڪشف جي محبت جي نالي تي عزت پامال ٿيندي ۽ سندس زندگي عذاب بڻجندي ڏيکاري وئي آهي؛ پيار جي خوبصورت سبز باغن ڏيکارڻ کان پوءِ کيس دوزخ جھڙي خوفناڪ زندگيءَ جي صحرا ۾ اڇلايل ڏيکاريو ويو آھي. ڊاڪٽر ڪشف کي سنگل مدر هئڻ باوجود بي لوثيءَ جي علامت بڻيل اھڙي سورميءَ طور پيش ڪيو ويو آھي، جنھن پنھنجي باقي عمر پنھنجي ڌيءُ عاشي ۽ ڀيڻين جي تعليم ۽ تربيت ۽ سک لاءِ ارپي ڇڏي آھي.
ڪھاڻيءَ جي مک ڪردار ڊاڪٽر ڪشف جي جرئت، سھپ، ھمت ۽ حوصلي جي پيشڪش جي داد ڏجي ٿي. سنڌ جي سرتاج شاعر شاھہ عبداللطيف ڀٽائيءَ پڻ پنھنجين سورمين وسيلي سنڌ جي حقيقي ثقافت يعني مرد غالب معاشري جي ابتڙ، روشن خيال سنڌ ۽ عورت سورمين جي پيڙا ۽ جدوجھد کي پنھنجي شاعريءَ جي پيغام جو مرڪزي نقطو بڻايو آھي، جيڪو سراسر فيمينزم/عورت-واد (عورت-پسنديت) نظرئي سان ھم آھنگ آھي. سنڌ جي ڀٽائي گهوٽ سوين ورهيہ اڳ سھڻيءَ جي شادي شدہ ھوندي پنھنجي ميھار سان ملڻ لاءِ ڪشالا ڪٽي درياء پار ڪرڻ کي ڳايو آھي؛ راڻي يعني مينڌري پنھنجي مومل کي غير مرد (سُومل سندس ڀيڻ جيڪا سيتل راءِ جي ويس ۾) سان ستل ڏسندي بہ کيس غيرت جي نالي تي ڪاري ڪري قتل نہ ڪرڻ کي ڳايو آھي؛ مارئيءَ کي وقت جي بادشاھہ عمر پاران اغوا ڪيو پر ھن سان جبري شادي نہ ڪئي، ٻئي پاسي مارئي، عمر بادشاہه طرفان کيس شاديءَ لاءِ اغوا ڪرڻ ۽ سندس پاران مھيا ڪيل دنياوي آسائشن ۽ کائڻ پائڻ جي بادشاھي نعمتن کي ٺڪرائي ڇڏيو ۽ انھن جي ڀيٽ ۾ ھُوءَ پنھنجي ديس ۽ ان جي مسڪين ماروئڙن لاءِ ترسي ۽ تڙپي رھي ھئي، ان ڪري عمر کيس صحيح سلامت با آبرو سندس ماروئڙن ڏانھن موٽائي موڪليو، جنھن کي لطيف سائينءَ پنھنجي شاعريءَ ۾ ڳايو. سسئي وري تن تنھا پھاڙن ۽ جهنگن ۾ پنھنجي محبوب پنھونءَ کي ڳوليندي رھي ھئي پر ان دوران ڪنھن بہ حوَس جي پوڄاري مرد سندس اڪيلائيءَ جو فائدو نہ ورتو ۽ سندس عزت ۾ هٿ نہ وڌو، پنھونءَ لاءِ سندس پير پٿون ٿيڻ ۽ آخري پساھ تائين پنھنجي محبوب تائين رسڻ، رڙھڻ ۽ ان لاءِ واجهائڻ کي شاه سائينءَ ڳايو آهي. ان کان سواءِ سورٺ، راءِ ڏياچ سان گڏ تخت تي ويھندي هئي، جيڪو عورت مرد جي برابريءَ کي ظاھر ڪري ٿو. اهي سڀ ڳالھيون قديم سنڌ جي سونھن ۽ روشن خياليءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون، جن کي ڀٽ جي ڀٽائيءَ پنھنجي شاعريءَ ۾ سمائي امر ڪري ڇڏيو آھي.
آدم کان ابنِ آدم تائين اِها انساني فطرت آهي ۽ ڪائناتي ڪشش جو قاعدو آھي تہ اسان انھن ئي شين/تخليقن ڏانھن وڌيڪ ڇڪجندا آهيون، جيڪي بظاهر ممنوع ۽ لاحاصل ھجن. ڪھاڻيءَ جي ڪردار ڊاڪٽر ڪشف کي بہ ائين ئي عشق ٿيڻو هئو ۽ شاديءَ جي ٻنڌڻ ۾ ٻنڌجڻ کان سواءِ ئي هڪ ٻار کي جنم ڏيڻو هئو... اها سندس غلطي ھجي يا گناھ، پر ڪائناتي حساب سان اهو هڪ آفاقي اصول رھيو آهي ۽ اڪثر حالتن ۾ ابتدا کان اڄ تائين ائين ئي ٿيندو رهيو آهي ڇو تہ اھو ھڪ فطري تقاضو پڻ آھي... پر اسان انسان پاڻ تي مذھب، ثقافت ۽ ريتن رسمن جا غير فطري قانون مڙھيندا رھيا آھيون. فرانس جي فلسفي ’جين جيڪس روسو‘ بلڪل صحيح چيو هئو تہ، ”انسان پيدا تہ آزاد ٿيندو آهي پر پيدائش کان پوءِ هُو هر هنڌ زنجيرن ۾ قيد هوندو آهي.“ اسان شعوري توڙي غير شعوري طريقن سان اھي ڳالھيون، تصور، نظريا ۽ عمل سکندا آھيون، جيڪي اسان پنھنجي آس پاس يعني والدين، مِٽن مائٽن، جنم ڀومي ۽ معاشري ۾ ڏسندا آهيون، ٻڌندا آھيون، پڙھندا آھيون يا ٻين کي ڪندي ڏسندا آھيون. اسان مان تقريبن سڀ وڏا ٿي ساڳيو ئي مذھب، ساڳي ذات پات، ساڳي ٻولي، ساڳيا لھجا، ساڳيا انداز، ساڳيا روَيا، ساڳيون ريتون رسمون، ايتري قدر جو اسان جو ذهن بہ اُھا ئي سوچ اُھو ئي نظريو اختيار ڪرڻ جو قائل ٿي ويندو آهي، جنھن ماحول ۽ مڪتبِ فڪر ۾ اسان اکيون کوليون ھجن ۽ وڌندا ويجهندا آهيون. مطلب تہ اسان پنھنجن مذھبي، ثقافتي، اخلاقي، سياسي، سماجي زنجيرن ۾ ايترو تہ شدت سان جڪڙيل ھوندا آهيون، جو اسان جي سوچ، اسان جا خيال، اسان جا نظريا بہ پڃري ۾ قيد ڪيل ڪبوترن جيان هڪ محدود دائري ۾ ئي پيا ڦڙڪندا آهن. اسان جون اکيون انھن زنجيرن کان آجيون ٿي ڪائناتي تصوير جو ٻيو رخ ڏسي ۽ سمجهي نٿيون سگهن؛ اسان جا ذھن، اسان تي مسلط ڪيل ذاتي ۽ سماجي تصورن ۽ دائرن کان ٻاهر نڪري دنيا جھان جي نِت نوَن رنگن، خيالن، فلسفن ۽ عملن کي قبول ڪرڻ جي همت ئي نٿا ڀانئين، نہ رڳو ايترو پر اھڙو بحث ۽ اھڙو اظھار بہ نٿا ڪري سگهن.
محمود مغل جي ڪھاڻي ’محبتن جو شھر ٻڙي ميل‘ ۾ مُک ڪردار ڊاڪٽر ڪشف جي لڪايل راز جي انڪشاف، تہ ھُوءَ ماضيءَ ۾ ڪنھن بي وفا مرد جي پيار جي اڻمٽ نشاني سندس ننڍڙي ڌيءَ عاشيءَ جي اڪيلي ماءُ (سنگل مدر) آھي، کي ڪھاڻيءَ جي ھيرو ڊاڪٽر اياز مھديءَ لاءِ عملي طور نہ قبولڻ کي پيٽريارڪي يعني مرد غالب معاشري جي اثر ھيٺ ان باھمي ڏوھ جو قصوروار فقط عورت کي قرار ڏيڻ جي ڀرپور عڪاسي ڪئي وئي آھي. اھا واقعي ھڪ حقيقت آھي تہ اسان عملي زندگيءَ ۾ پنھنجي سنڌي معاشري ۾ اھڙي ڳالھہ جو نہ تہ کُليل لفظن ۾ اظھار ڪري سگهون ٿا ۽ نہ وري اسان عورتون پنھنجي مرضيءَ سان ڪو ئي روايتن کان ھٽيل فيصلو ڪرڻ جو حق رکون ٿيون. ان لحاظ کان ھيءَ ڪھاڻي اسان جي معاشري جي حقيقي عڪاسي ڪندڙ آھي ۽ ڪڙي سچائيءَ جو ڀرپور ادبي اظھار آھي.
هي اُھو موضوع آهي، جنھن جي گهِرائيءَ ۾ جيڪڏھن آئون وڃڻ چاهيان تہ سؤ ٻيا لڪل پھلو بہ کُلي ظاهر ٿي پوندا. اسان جي مرد غالب معاشري ۾ اها دل موجود ئي ناهي، بلڪہ جڙڻ ئي نٿي ڏني وڃي جيڪا عورت جي سچي محبت جي احساس کي سڃاڻي سگهي؛ هتي ماڻھن ۾ اھڙي سوچ ئي جڙڻ نٿي ڏني وڃي، جيڪا مردن ۾ ان صلاحيت جي نشونما ڪري، جو اھي ھڪ عورت جي خاموش ٻوليءَ ۽ خاموش جذبن کي سمجهي سگهن؛ امرتا پريتم بلڪل صحيح چيو آھي تہ، ”مرد ھينئر تائين عورت سان فقط سمھڻ سکيو آھي، پر ان سان جاڳڻ نہ سکيو آھي، ان ڪري مرد ۽ عورت جو رشتو الجهن جو شڪار آھي.“
فيمينزم جي پيٽريارڪي (مرد غالب معاشري) نقطہءِ نظر کان علاوہ محمود مغل جي ھن عشقيہ ڪھاڻيءَ جو ھڪ ٻيو پھلو وڇوڙو پڻ آھي جيڪو ھر ٻوليءَ جي ادب ۾ ۽ ھر دؤر ۾ اھم رھيو آھي. وڇوڙو، عشق ۽ محبت واري فلسفي سان لاڳاپيل ھڪ اھم پھلو آھي، جيڪو جيڪڏھن وصل کان مقدم طور ظاھر ٿئي ٿو تہ اھو اسان کي عشق ۽ محبت توڙي وصل جي نعمتن کان آشنا ڪندڙ هڪ تلخ حقيقت آهي، بقول شاعر:
هجر ڪِي چلچلاتِي ڌُوپ ۾ طارق يه مين
وصل ڪي ڦُولون ڪِي رعنائي ڪا اندازه هوا.
ٻئي پاسي وڇوڙو ڪنھن جي زندگيءَ ۾ جيڪڏھن مؤخر طور ظاھر ٿئي ٿو تہ اھو ان ماڻھوءَ جي زندگيءَ کي موت کان بہ بدتر ڪري ڇڏي ٿو، فطري طور انسان چاھيندو آھي تہ زندگيءَ جا مسئلا حل ئي ٿين، ان ڪري اسان چاھيندا آھيون تہ ڪھاڻيءَ جو انجام پڻ وصل ۽ خوشيءَ تي ٿئي، پر ضروري ناهي تہ هر ڪھاڻيءَ جو انجام وصل/ميلاپ تي ئي ٿئي! ڇو تہ حقيقي زندگيءَ ۾ ٻئي امڪان بھرحال موجود رھندا آھن. ان ڪري ھن ڪھاڻيءَ جي پُڄاڻي پڻ وڇوڙي ۽ ڏک جي انتھا تي ٿئي ٿي. آخر ۾ ويندي ويندي ئي سھي پر ڪھاڻيءَ جي مُک ڪردار ڊاڪٽر ڪشف پنھنجي ٻئين پيار ڊاڪٽر اياز مھديءَ سان ھڪ پاسي پنھنجي محبت جو اظھار ڪندي آھي تہ ٻئي پاسي ھلندي ريل گاڏيءَ ۾ چڙھي ھن کان ھميشہ لاءِ موڪلائي، وڇوڙي جي ھنج ۾ ھلي ويندي آھي. اهو اقرار هڪ لازوال محبت جي نشاندہي ڪري ٿو، ڇو جو حاصل لا حاصل تہ عشق جي راه تي فقط ڪنھن موڙ وانگر آهن، محبوب کي حاصل ڪرڻ ئي عاشق جي منزل ناهي هوندي، پر ھڪ سچو عاشق ڪڏھن بہ پنھنجي محبوب کي ڪنھن امتحان ۽ تڪليف ۾ وجهي نہ سگهندو آھي.
مان سمجهان ٿي تہ محمود مغل، هن جديد دؤر جو اُھو بيباڪ ليکڪ آهي، جنھن ھن ڪھاڻيءَ ۾ پنھنجي وسيع سوچ ويچار سان پراڻي دقيانوس سوچ تي چٿر ڪندي، نئين اڀرندڙ سماجي انقلاب جي ڪرڻي ڦُٽڻ جو ڏس پڻ ڏنو آهي.
حوالا:
1. مغل، محمود 2018ع، محبتن جو شھر ٻڙي ميل، ڪاڇو پبليڪيشن ڪراچي.
2. Wikipedia.com.org (History of feminism)
Rousseau, Jean - Jacques, Translated G.D.H. cole, penguin classics 2003.
]2019 [