محمود مغل: سراپا محبت ئي محبت (فقير محمد ڍول)
”محبت ڪھڙي هوندي آهي؟“
”محبت ڪيئن هوندي آهي؟“
”محبت نظر ايندي آهي يا نہ؟“
”محبت رنگدار آهي يا بي رنگ؟“
يا وري کڻي رڳو اهو ئي پڇي تہ ڀلا... ”محبت نيٺ ڪھڙي شئي جو نالو آهي؟“
تہ سچ پڇو، آءٌ انھن سڀني سوالن جو هڪڙو ئي جواب ڏيندس سو بہ نھايت ئي مختصر:
”محبت، محمود مغل آهي.“
هاڻ محمود مغل ڏي نھاريو ۽ ڏسي وٺو تہ محبت ڇا ٿيندي آهي...! محبت ڪھڙي هوندي آهي...! محبت ڪيئن هوندي آهي...! محبت نظر ايندي آهي يا نہ...! يا محبت ڪھڙي رنگ جي ٿيندي آهي...!
دراصل محمود مغل جو وجود ئي سراپا محبت آهي.
جي قسم کڻڻ جي اجازت ڏيو تہ هڪڙي ڳالھہ قسم کڻي ڪريان تہ دنيا ۾ محمود مغل ئي اڪيلو ماڻھو آهي، جيڪو ڀاڪر ۾ ڀرڻ ڄاڻي ٿو. ڀاڪر توهان بہ پايو ٿا تہ اسان بہ پايون ٿا، پر اسان جا ڀاڪر خدا جو قسم ڀاڪر جي احساسن کان خالي هوندا آهن. اعتبار ڪريو ۽ اعتراف ڪريو تہ انھن ڀاڪرن ۾ ڀريل ڪجهہ بہ ناهي هوندو... اهي ڀاڪر، نالي جا سَکڻا ڀاڪر هوندا آهن. هونئن ڀاڪر ۾ جيڪا گرمجوشي هئڻ گهرجي، جيڪا سِڪَ ۽ ڇِڪَ هئڻ گهرجي، اها جيڪڏهن ڪنھن جي ڀاڪر ۾ مون ڏٺي آهي تہ اهو فقط ۽ فقط محمود جو ڀاڪر آهي... محمود جي ڀاڪر جھڙي گرمي، سِڪ ۽ ڇِڪ شايد هر محبوبا جي ڀاڪر ۾ بہ الاءِ هجي يا نہ هجي..!
ننڍي کنڊ جي وڏي ليکڪ اشفاق احمد کي قدرت واري جيترو لکڻ جي فن سان نوازيو هو، اوترو ئي وري ڳالھائڻ جي فن سان بہ نوازي ڇڏيو هئائين. سندس ادبي ڪاوشون ايتريون تہ گهڻيون آهن، جيڪي ڪيئي ڪتابَ آهن. اشفاق صاحب جي ٻين قصن، ڪھاڻين ۽ ڪتابن کي ڇڏي رڳو سندس ڪھاڻي ڪتاب ’ايڪ محبت سَو افساني‘ جي ڳالھہ ڪجي ۽ ان جي ڪھاڻين کي نظر مان ڪڍجي، جن کي هڪڙي زماني ۾ پاڪستان ٽيليوزن ڊراماٽائيز پڻ ڪيو هو. سي ڇا تہ شاهڪار ڪھاڻيون آهن ۽ مزي جي ڳالھہ تہ پاڻ اشفاق صاحب بہ ڇا تہ شاهڪار ماڻھو هو.
اشفاق صاحب ’زاويہ‘ جي نالي پاڪستان ٽيليوزن تان پنجاھہ منٽن جو پروگرام بہ پنھنجي حياتيءَ جي پوئين پھر ۾ ڪندو هو، جنھن ۾ پنھنجي مرشدن، جن کي هُو پنھنجي ٻوليءَ ۾ ’بابا جِي‘ ڪوٺيندو هو، تن جون ۽ پنھنجيون ڳالھيون، مختلف موضوعن تي ڪچھريءَ جي انداز ۾ پيش ڪندو هو... هُو وقت ۽ واقعن تي ايترو تہ انوکو ڳالھائيندو هو، جو ڏندين آڱريون اچي وينديون هيون. اشفاق صاحب جا ساڳئي نالي يعني ’زاويہ‘ جي عنوان هيٺ ڪتابَ بہ پڌرا ٿيل آهن. ’زاويہ‘ پڙهندي ائين لڳندو آهي، ڄڻ ماڻھوءَ جي هَٿَ ۾ ڪو ڪتاب ڪونھي، بلڪِ ماڻھو ڪنھن ’حاويليءَ‘ يا ’ڌرمشالا‘ نما ’ڪتاب گهر‘ ۾ گهڙي آيو آهي، جنھن جي ورق ورق ۾ ڪيئي دروديوار ۽ ڳڙکيون آهن، جن مان ڪيئي ڪردارَ، ڪيئي ڳالھيون ۽ ڪيئي قصا ليئا پائي، مَنُ پِرڀائي، مَنَ جي مئڪدي ۾ ويھاري، اُتي الاءِ تہ ڪھڙو مَڌُ پياري، ڪنھن مَڌُوبالا ڏي مدہوشيءَ وچان ڇڪي وڃن ٿا، جو پنھنجي وجود جو ڪو هوش ئي نٿو رهي.
ائين ئي سنڌي ادب ۾ محمود مغل بہ گهڻين ڀاڱين، گهڻين ڳالھين ۽ گهڻن ڪردارن ۾ مون کي اشفاق احمد جو ئي ٻيو روپ لڳندو آهي. سندس ڪالم ڪتاب ’خواب نگر‘ کي اُٿلائبو تہ، ’جُهڙ نيڻان نہ لھي...‘ واري ڪيفيت جُڙي وڃي ٿي... اکين جون ماڻڪيون ازخود آليون ٿيو وڃن ٿيون ۽ ڳوڙها ڳلن تي ڳڙي ايندا آهن. الاءِ ڪھڙيون ڳالھيون آهن ۽ نگاھہ جا الاءِ تہ ڪھڙا زاويا آهن، جن تائين محمود مغل جو قلم پھچي وڃي ٿو ۽ سندس قلم ۾ ايتري سگهہ بہ آهي، جو هُو ان درد کي لکي وٺي ٿو ۽ اظھاري وڃي ٿو. اهو درد، جيڪو ايترو طاقتور ۽ زورآور آهي، جيڪو حياتين جا ۽ احساسن جا ڪَرَ ۽ ڪنڌ هڪڙي سَٽَ سان ئي ڀڃيو ٿو ڇڏي، پر محمود جي قلم کي ڀڃڻ جي سگهہ جو منجهس ساهس ئي ڪونھي.
محمود سان منھنجي ملاقات جو پھريون سبب ’مائي فوزيہ سومرو‘ بڻي هئي، جنھن جي 2004ع ۾ پھرين ورسيءَ جي موقعي تي ’امرتا‘ جي پاران ڀيٽا طور نمبر تيار پئي ڪيم. ان ۾ محمود مغل جو بہ مضمون شامل هو. ان جا پروف ڏسڻ لاءِ هُو مون وٽ ڪمپازيٽر جي آفيس تي آيو هو ۽ ان مضمون لاءِ کيس برادرم نصير مرزا چيو هو.
نصير مرزا جو ذڪرِ خير جو نڪتو آهي تہ گهڻيون نہ پر هڪڙي ڳالھہ ضرور ٻُڌندا هلو ۽ اها ضروري ان ڪري بہ آهي، جو ان ۾ محمود مغل جو بہ ذڪر آهي. عرض ڪرڻ فرض آهي، پوءِ ڪنھن کي وڻي يا نہ وڻي!
اسان جو يار اسحاق سميجو، ڪاوش جو ايڊيٽوريل پيج ايڊٽ ڪندو هو ۽ ڪاوش ۾ نصير ۽ محمود ٻئي ڪالم ڪڙا پيا لکندا هئا. هڪڙو مستقل ڪالم ’خواب نگر‘ لکندو هو ۽ ٻيو وري ’ڪڏهن ڪڏهن‘ لکندو هو. سو اسحاق، هڪ ڀيري نصير کي چيو تہ، ”يار تو تہ سنڌي ادب کي ’امام بارگاھہ‘ ۽ محمود وري ’مسجد سڳوري‘ بڻائي ڇڏيو آهي.“
هونئن منھنجو خيال آهي تہ ان ۾ هنن ٻنھي يارن جو ڪو ڏوھہ ئي ڪونھي... جو هڪڙي کي ’امام بارگاھہ‘ ۽ ٻئي کي ’مسجد سڳوري‘ ورثي ۾ مليون آهن. نصير، مرزا پاڙي حيدرآباد جي ڪھڙي امام بارگاھہ جو متوَلِي آهي، انھي جي اڃا مون کي ڄاڻ ڪونھي. باقي محمود جنھن مسجد شريف جو متولي آهي، سا ڄامشوري جي سنڌ يونيورسٽي جي ڪوآپريٽوِ هائوسنگ سوسائٽيءَ جي ’جامع مسجد قبہ‘ آهي.
هي جو محمود مغل جا ليک پاڻ ڪٿي نہ ڪٿي پيا پڙهندا آهيون يا ڪٿي ڪٿي کيس ڳالھائيندي ٻُڌڻ جو موقعو ميسر ٿي پوندو آهي تہ پاڻ کي هڪڙي ڳالھہ ضرور پلئہ پوندي آهي تہ هُو پاڻ کي ’فقير‘ لکندو بہ آهي تہ سڏيندو بہ آهي، سو ڪا گهڻي نہ پر سوا ڪسيري جيتري ڳالھہ ان فقيريءَ جي بہ ٻُڌائي ڇڏيان تہ هُو سچو فقير آهي ۽ پنھنجو تہ آزمايل بہ آهي، اعتبار نہ اچيوَ تہ سھڻو فقير محمد انڙ حال حيات آهي، ڌڻي کيس وڏي حياتي ڏئي، ان کان ئي پڇي وٺو، باقي پاڻ تہ فقير محمود مغل الاءِ مڃي يا نہ مڃي!
هونئن ان فقيريءَ ۾ سندس عمل دخل ۽ پارسائي ڪيتري؟ تنھنجي تہ پاڻ کي خبرچار ڪونھي، باقي اها سا پڪي پروڙ اٿئون تہ اهي فقر وارا فقيري ڪڻا ۽ فقيري رنگ کيس خانداني ورثي ۾ وراثت طور مليو آهي، جو سندس والد بزرگوار ميان فقير نور محمد مغل سيوهاڻي قلندري، فقير هئا ۽ کين وري ’فقيري‘ واري اهڙي ورڇ يا رمز ’حضرت مخدوم بصرالدين صديقي سيوهاڻي رحمة ﷲ عليہ وٽان ملي هئي، جا پشت در پشت سيوهڻ شريف کان هلندي، سندن ڄامشوري واري گهر ’سيوستان هائوس‘ اندر ادا عبدالرحمان مغل، ادا خليل الرحمان مغل ۽ ادا گل محمد مغل تائين پھتي ۽ اتان کان ’ميان فقير محمودالحسن مغل سيوهاڻي قلندريءَ‘ تائين اچي پھتي آهي ۽ محمود! پنھنجي فقيريءَ جو ذڪر اذڪار کڻي ڪٿي نہ بہ ڪيو هجي، پر پنھنجي خانوادي جي سموري ڪٿا، هُن پنھنجي آتم ڪٿا ’ڪڏهن اسين ڏاڍو کِلندا هئاسين‘ ۾ قلمبند ڪري ڇڏي آهي، جنھن ۾ سندن خانوادي جي فقيريءَ جا ڪيئي قصا ڀريا پيا آهن... اها آتم ڪٿا سچ پچ پڙهڻ وٽان آهي، جنھن ۾ هن پنھنجي امڙ سانئڻ ۽ امڙ جيجيءَ جي ڳوٺ ٽلٽيءَ ۽ بوبڪن واري ريلوي اسٽيشن جو ۽ اتان کان گهوڙي گاڏين تي ٽلٽيءَ پھچڻ جو داستانو ايڏو تہ دلپذير لکيو آهي، جو ان جي تعريف لاءِ مون فقير وٽ تہ لفظ ڪونھي... ۽ ساڳئي وقت ادا عبدالرحمان ۽ ادا خليل جو سيوهڻ مان حيدرآباد اچي پڙهڻ وارو احوال بہ باڪمال آهي.
پر قصو تہ ميان محمود مغل جي پرائمري اسڪول ۾ سندس پڙهڻ وارو بہ گهٽ ڪونھي، جنھن ۾ پاڻ اسڪول ۾ پنھنجي زاروقطار روئڻ وارو رينگٽ بہ اظھاريو اٿس، تہ ماڊل اسڪول ۾ اسٽيج تي تلاوت لاءِ سڏ ٿيڻ تي، پوري آيت سڳوري تہ رهي پري، بسم ﷲ کان پوءِ بيھوش ٿي ڪرِي پوڻ جو ذڪر بہ ڪري ڇڏيو اٿس.
هونئن محمود مغل پاڻ کي اصل کان روئڻو تہ سڏيو ئي آهي. سو اسان جي محمود مغل جي مٽيءَ جو پِنوڙو سنڌ جي لال شھباز قلندر جي لال گُلال شھر سيوهڻ جو آهي. جنھن جي گهٽين ۾ اڄ بہ بودلي بھار جو روح سانجهيءَ ٽاڻي ٽُلڪندو هوندو. ان سيوهڻ ۾ محمود مغل جو اباڻو گهر مبارڪ، حضرت لال شھباز قلندر مرونديءَ جي مزار مبارڪ جي سيرانڌيءَ کان آهي ۽ ان گهر جي دروديوار کي ڏسڻ جو شرف بہ ڪو گهٽ ڪونھي. ان هڪڙي ڪمري واري ڪچي گهر جو ڏيک ويک ۽ آسيس محمود جي اکين ۾ ڇُلڪندي سوَلائيءَ سان ڏسي سگهجي ٿو ۽ مون کي پوري پڪ آهي تہ ان گهر کي هڪ ڀيرو ٻيھر پنھنجو ڪرڻ واري خواهش، سندس مَنَ ۾ حياتيءَ جي پوئين پھر تائين پساھہ کڻندي رهندي، جنھن گهر ۾ سندس جيجل ماءُ، سڀني ڀائرن ۽ ڀينرن کي نپائي وڏو ڪيو ۽ جنھن جو در ٽپڻ کان اڳ فقير ميان نور محمد مغل قلندري سيوهاڻي پنھنجي گهرواريءَ کان فقط ايترو پڇندو هو، ”ڪنوار! گهر ۾ اٽو ۽ پاڻي آهي؟“ ۽ ورنديءَ ۾ هاڪار ٻُڌي، بوڇڻ ڪُلھي تي رکي ﷲ توآهر ڪندو هو.
محمود هڪڙو محبتن جو جيئرو جاڳندو ميلو جهميلو آهي، جيڪو جنھن کي بہ ڀاڪر منجهہ ڀري ٿو تہ قرار ٿي وڃن ٿا. دعاڳو آهيان تہ سندس محبتون پنھنجي محبوبن جي جيئري هجڻ تائين تہ جيئنديون رهن ۽ اسان جيڪي سندس عاشق آهيون، تن کي هُو پنھنجي محبتن جي ڀاڪرن منجهہ ڀريندو رهي ۽ سندس وجود جي گرمي اسان جي اندر جي ٿڌاڻ کي گرميءَ ۾ مَٽائيندي رهي، جو ڪٿي اسان کي ويسر ۽ بي احساسيءَ جي ٿڌ نھوڙي نہ وجهي.
]’ڏاڏاهي ادبي تنظيم‘ (ڏات) پاران ’محمود مغل جي مانَ ۾ رکيل اعزازي تقريب ۾ پڙهيل: 29 جنوري 2019ع [