ڊاڪٽر محمود مغل جون تحريرون (مير حاجن مير)
(1) هٿ ريکائن کان خالي (ناول) 1981ع
هي ڪتابُ ناري پبليڪيشن حيدرآباد طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو.
(2) ڪوهيڙي ۾ ويِڙهيل يادون (ڪھاڻيون) 1982ع
محمود مغل جون ڪھاڻيون، هن معاشري جي عڪاسي ڪندڙ آهن. سماج ۾ جو وهي واپري ٿو، هُو انھن تي لکي ٿو. هُو هر احساس کي قلم ذريعي اوتي ٿو. ڪتاب ۾ ڪھاڻين بابت انور هالائي لکي ٿو تہ:
”محمود مغل جون ڪھاڻيون معاشري جي صحيح عڪاسي ڪن ٿيون. سندس ڪھاڻيون ٻھراڙيءَ جي گهرن کان وٺي ماڊرن سوسائٽيءَ جي ذري ذري جون ترجمان آهن.“ (هالائي، 2015: 419)
سندس ڪھاڻي ’ٻارن جو عالمي سال‘ ٻارن جي پرماريت کي چٽي، معاشري ۽ بين الاقوامي تنظيمن تي طنز ڪئي اٿائين. ’ٿڌي جنگ‘ ۾ عورت جي نفسيات ۽ ان جي اندر جي احساس کي ڪاميابيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. ’شڪست‘ ڪھاڻي ۾ وقت ۽ حالتن جي ڦيري کي انتھائي خوبصورتيءَ سان بيان ڪيو آهي. ڪھاڻيءَ ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ وقت ۽ حالتون سدائين هڪ جھڙيون نٿيون رهن، اهي ڪڏهن بہ ڦيرو کائي سگهن ٿيون.“ (ملاح، 2015: 419)
”محمود مغل جي ڪھاڻين جا ڪردار هن معاشري جا جيئرا جاڳندا ڪردار آهن ڪٿي بہ اجنبي نٿا لڳن. ’شڪست‘ جي ننڍڙي، ’احساس‘ جي مائي خيري، جهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو‘ مامو صاحب ۽ غلامون، ’سوچون، بند مُٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو‘ جو شاگرد، ’ٿڌي جنگ‘ جي ريشمان، ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جا مومي ۽ شيري، ’ٻارن جو عالمي سال‘ پيءُ ۽ سندس ڪھاڻين جا سمورا ڪردار هن معاشري مان کنيا آهن، جيڪي سندس ڳوڙهي مشاهدي جا دليل آهن.“ (ڪنڌر، 5 201: 419)
هي ڪتاب رابيل پبليڪيشن لاڙڪاڻي طرفان ڇپيو. ڪتاب 109 پيجن تي مشتمل آهي. ڪتاب جو مھاڳ انور هالائيءَ لکيو آهي، عبدالقادر جوڻيجي ڪھاڻين بابت ٻہ اکر لکيا آهن. ڪتاب ۾ ڪھاڻيون خواهشون، حقيقتون، آئيڊيل ۽ سپنا، شڪست، جهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو، سوچون، بند مُٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو، ٻارن جو عالمي سال، ٿڌي جنگ، احساس، ٽھڪ، ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون شامل آهن.
(3) تو سنگ توبن ڏينھڙا ۽ ٻيون ڪھاڻيون (ڪھاڻيون) 1985ع
هي ڪتاب ناري پبليڪيشن حيدرآباد طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو. جنھن ۾ ٽوٽل 16 ڪھاڻيون شامل آهن. مھاڳ تنوير جوڻيجو جو لکيل آهي.
(4) اسين جيئرا آهيون (ترجمو) 1992ع
هي ڪتاب پيئرز پال ريڊ جي جڳ مشھور ڪتاب Aiveجو ترجمو آهي. هي سچو واقعو، دنيا جي خطرناڪ ترين هنڌ اينڊز Andes۾ يورا گوئي جي رانديگرن جو هڪ جھاز حادثي جو شڪار ٿي ڪرِي پيو. ڳولا ڪندڙن مايوس ٿي ڳولا بند ڪري ڇڏي ڇاڪاڻ تہ جھاز جو ڪوبہ اتو پتو نہ هو. 44 مسافرن مان 16 ڄڻا حيات هئا، جن پنھنجي مئل دوستن جو گوشت واپرايو ۽ آخرڪار خطرناڪ ترين رستو لتاڙي ٻہ همراه ستر ڏينھن کان پوءِ ۽ ڪنھن انساني وستيءَ ۾ پھتا. ويھين صديءَ جي جرئتمند بھادريءَ تي ناول پيئرز پال لکيو. ان کي سنڌي ٻوليءَ جو ويس ڊاڪٽر محمود مغل پارايو.
ڊاڪٽر محمود مغل هن ڪتاب جو ترجمو اهڙو ڪيو آهي، جو احساس نٿو ٿئي تہ هي ڪو ناول ٻي ڪنھن ٻوليءَ ۾ لکيل آهي ۽ هي ترجمو ٿيل آهي. مختيار احمد ملاح لکي ٿو تہ، ”هن ناول جو ترجمو محمود مغل شاندار نموني ڪيو آهي. هڪ حادثاتي موضوع کي افسانوي انداز ۾ ڀرپور نڀايو آهي. بنيادي طور تي محمود مغل هڪ رومانوي ليکڪ آهي. هُو دلين جي ترجماني ڪندڙ ناول نگار آهي.“ (ملاح، 2012: 304)
محمود مغل اسان جي ادب جو هڪ ڄاتل سڃاتل نالو آهي، مان سمجهان ٿي تہ جتي محمود جي ڪھاڻين، ڊرامن ۽ ناولن پنھنجو پاڻ ملھايو آهي. اتي هي ترجمو بہ ڪين گهٽائي ٿو (نذير ناز، 1992ع)
محمود مغل ترجمي جي حوالي سان هڪ الڳ ٿلڳ حيثيت رکي ٿو. هُو ٻوليءَ جو اهڙو استعمال ڪري ٿو، جو خبر ئي نٿي پوي تہ هي ڪو ترجمو ٿيل آهي. ٻوليءَ جي لسائي، سلاست، بلاغت، جملن جي بيھڪ، اهڙي تہ وڻندڙ آهي جو پڙهندڙ ڪا اٽڪ محسوس نٿو ڪري ۽ سندس لکڻيءَ جي سحر ۾ پڙهندڙ گم ٿو ٿي وڃي.
(5) محمود مغل جون ڪھاڻيون (ڪھاڻيون) (اصلوڪو) ڊسمبر 1995ع
سندس هي ڪتاب ’باک پبليڪيشن ڪراچيءَ‘ طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو، جنھن ۾ ويھہ ڪھاڻيون شامل آهن. هن ڪتاب ۾ سندس اڳ ڇپيل ڪتابن ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ ۽ ’تو سنگ تو بن ڏينھڙا‘ جون سڀ ڪھاڻيون ۽ ڪجهہ نيون ڪھاڻيون شامل ڪيون ويون آهن.
(6) خواب نگر (اخباري ڪالم) 2005ع
هن ڪتاب ۾ محمود مغل، سنڌ جا سماجي مسئلا، يادگيريون، تبصرا شامل ڪيا آهن. سندءِ ڪالم روزاني ڪاوش ۾ ڇپجندا هئا. انھن کي ڪتابي صورت ڏئي ڇپايو ويو آهي.
(7) سنڌي چونڊ ڪھاڻيون (ترتيب) 2010ع
هن ڪتاب ۾ سنڌي چونڊ ڪھاڻيون شامل ڪيون ويون آهن. (1989ع کان 2000ع) تائين لکيل چونڊ ڪھاڻين جو انتخاب ڪيو ويو آهي. ڪتاب سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري حيدرآباد پاران ڇپجي پڌرو ڪيو ويو هو.
(8) محبتن جا ٻہ ناوليٽ (ناوليٽ) 2015ع
هن ڪتاب ۾ ٻہ ناوليٽ (1) ’سرءُ‘ (2) ’هَٿ ريکائن کان خالي‘ شامل آهن. سرءُ ناوليٽ بابت فضل احمد بچاڻي لکي ٿو تہ، ”ناوليٽ جي شڪل ۾ هڪ بھترين ۽ ڀرپور شئي پيش ڪئي اٿوَ. ان کي هڪ اعليٰ معيار جو ادب پارو چئي سگهجي ٿو. ليکڪ جي انھيءَ مھارت ۽ ڪاريگريءَ جو داد ڏيڻو پوندو. جو هڪ طويل تحرير جي سلسلي کي اهڙي طرح نڀايو اٿس جو شروع کان آخر تائين ان جي حسين جذباتي ۽ جمالياتي تسلسل کي ڪٿي بہ ٽُٽڻ توڙي معطل ٿيڻ نہ ڏنو اٿس نہ جذبات ۽ احساس جي بروقت اظھار ۽ اپٽار ۾ ڪٿي، ڪا خطا کاڌي اٿس، نہ ڪردارن جي ذهني ۽ احساساتي، سطح ۾ ڪٿي ڪا اوچ نيچ جي ڀل ڪئي اٿس. اهڙي مھارت تمام ٿورن ليکڪن جي نصيب هوندي آهي.“ (بچاڻي، 2015: 10)
هٿ ريکائن کان خالي بابت آپا نذير ناز لکي ٿي تہ، ”محمود مغل جو ناول هٿ رکائن کان خالي، پڙهجي ٿو تہ هي نوجوان ڪھاڻيڪار هڪ سگهارو قلمڪار آهي. جنھن جي قلم وقت گذرڻ سان حياتيءَ جي ڪيترن ئي ڪنڊن پاسن کي نروار ڪري، اوهان سامھون پڌرو ٿيو آهي. محمود لاءِ مشھور آهي تہ هُو اندر جي وارتائن کي ڪھاڻيءَ جو جسم عطا ڪري، لفظن جو لباس ٿو پھرائي، اهو بہ چيو ويندو آهي تہ هڪڙي ننڍڙي خيال کي ڪمال خوبيءَ سان پڙهندڙ ڏي منتقل ڪرڻ محمود جي ئي خاصيت آهي.“ (ناز، 2015: 13)
محمود مغل جا ناول رومانوي ۽ معاشرتي مسئلن تي ڏاڍي خوبصورتي سان لکيل آهن. هن جي لکڻين ۾ هڪ خوبي اها بہ آهي تہ اهي اسان جي پنھنجي ماحول جي عڪاسي ڪن ٿيون. سندس ڪھاڻيون فن ۽ فڪر جو حسين سنگم آهن. (ملاح، 2012: 302)
هن ناول ۾ محمود جي ٻولي، اسلوب، ٽيڪنڪ پنھنجي آهي. هُو هر ڪردار کي پنھنجي ڪھاڻي ٻڌائي ٿو. احساس، جذبا، خيال نوان ڏئي ٿو. هي روايتي ڪردارن کان ڇڏي ڪري منفرد ڪردار پيش ڪري ٿو. ڊائلاگ، پلاٽ، ڪردار، مڪالما، منظر پنھنجا پيش ڪري ٿو.
(9) زيب النساءِ (طويل ڪھاڻي) 2016ع
هيءَ هڪ طويل ڪھاڻي آهي، جيڪا پھرين سنڌ جي مشھور روزاني اخبار ’ڪاوش‘ جي خاص صفحي ’ڪاوش گيلريءَ‘ 5 مئي 2015ع کان 27 آڪٽوبر 2015ع تائين 100 قسطن ۾ ڇپي، بعد ۾ 2016ع ۾ ’پوپٽ پبليڪيشن خيرپور سنڌ‘ پاران ڇپجي پڌري ٿي.
(10) زندگي محسوس ڪيو (ترجمو) 2016ع
لائنڊا فيلڊ (Lynda Field) جي حيرت انگيز محسوس ڪرڻ جا 60 طريقا جو ترجمو ڊاڪٽر محمود مغل ’زندگي محسوس ڪيو‘ جي نالي سان ڪيو آهي. هي ڪتاب ’امرتا پبليڪيشن حيدرآباد‘ طرفان 2016ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب 63 پيجن تي مشتمل آهي. ننڍي سائيز ۾ ڇپيل آهي.
(11) سنڌ ٽاڪيز (فلمي دنيا) 2018ع
سنڌي فلم ڪھاڻيءَ جي حوالي سان هي اهم ڪتاب آهي، جو وڏي محنت سان محمود مغل لکيو آهي، امرتا پبليڪيشن حيدرآباد طرفان پھريون ڀيرو ڇپجي پڌرو ٿيو هو.
(12) محبتن جو شھر ٻڙي ميل (ڪھاڻيون ) اصلوڪو 2018ع
هي ڪتاب ڪاڇو پبليڪيشن ڪراچيءَ طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو، هن ڪتاب ۾ 37 ڪھاڻيون شامل آهن. جن ۾ وڇوٽي، آرزو ۽ سپنا، خواهشون، حقيقتون، آئيڊيل ۽ سپنا، سَٺل سُور، شڪست، جهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو، سوچون، بند مٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو، واردات، آس نراس جي وچ ۾، ٻارن جو عالمي سال، ٿڌي جنگ، احساس، ٽھڪ، ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون، ديس پرديس، ٽپڙي، سم ٿنگ اِن سائيڊ، وير، ٽکڙ، پَرُ، تو سنگ توبن ڏينھڙا، گيڙو، حقدار، محبتن جو شھر ٻڙي ميل، ٽانڊا، رَدُ، اکين ۾ مئل ٻلو، زوال، شناس، هر ماڻھوءَ جي ڏٺل فلم، ٻار کي ريجهائڻ لاءِ ڪجهہ تہ گهرجي، غلط جاءِ تي ويٺل همراھہ، هر نظر اگهاڙي آهي، منھنجي مڙس جي عادت آهي مذاق ڪرڻ، وٺڻ نہ وٺڻ جي وچ ۾، هڪ ڪلاڪ ٻاويھہ منٽ، پاچڪو.
(13) پيار ڪھاڻيون (مرتب) 2019ع
هن ڪتاب ۾ ٽي ڪھاڻيون شامل آهن، ڪھاڻيڪارن جو تعلق سنڌ سان آهي، سندن مشھور ڪھاڻيون ڊاڪٽر محمود مغل گڏ ڪري ڪتاب سھيڙيو آهي. موهن ڪلپنا جي ڪھاڻي ’مانُ اپمانُ‘، طارق اشرف جي ڪھاڻي ’درد جا ڏينھن درد جون راتيون‘، ۽ خيرالنساء جعفريءَ جي ڪھاڻي ’1967ع، 1968ع، 1969ع‘ شامل آهن. ڪتابُ امرتا پبليڪيشن طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو. ڪھاڻيءَ کان پھرين ڪھاڻيڪارَ جو مختصر تعارف پڻ پيش ڪيو ويو آهي.
(14) هڪ ياد گار منصف برڪت بلوچ.
پنھنجي وقت جي مشھور منصف ’مرحوم برڪت علي جاگيراڻي بلوچ‘ جي حياتيءَ جي سھيڙ هن ڪتاب ۾ شامل آهي، جنھن ۾ ملڪ جي مشھور شخصيتن هڪ يادگار منصف کي خراجِ عقيدت پيش ڪيو آهي.
سندس ٽيليويزن ناٽڪ 39، اردو سيريل 13، سنڌي سيريل 2. ڪنھن ڪنھن ماڻھوءَ منجهہ، عشق هاڻي ڪجي ڪنھن سان، ٽيليويزن تان نشر ٿي چڪا آهن.
ساڍا يارهن سال لاڳيتو پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي سينٽر تي ’پرک‘ جا پروگرام رڪارڊ ڪرايا. ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان سندس پروگرام ’سڳنڌ‘ ۾ آواز نشر ٿيندو رهيو آهي. ريڊيو حيدرآباد جو مشھور ڪمپيئر رهيو آهي. هُو بنا ڪنھن وٿيءَ جي لڳاتار لکندو رهيو آهي.
سندس لکڻيءَ جو نمونو: ’ريلوي اسٽيشن، بسن جا اڏا ۽ ڪڏهن هوائي اڏا، منھنجو ساھہ ڀڪوڙيندا رهيا آهن. مون حياتيءَ ۾ ڪوٽڙي، حيدرآباد، بوبڪ، ڀان سعيدآباد، لاڙڪاڻو، سکر، روهڙي، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور، ميرپورخاص جي اسٽيشن جو انيڪ ڀيرا ديدار ڪيو آهي. حياتيءَ ۾ هڪڙو ڀيرو لاهور، راولپنڊي، خيرپور ميرس ۽ ڪراچي ڪينٽ اسٽيشن تان مسافري شروع يا ختم ڪئي اٿم. لارين جا اڏا رڳو مون حيدرآباد، ميرپورخاص، دادو، لاڙڪاڻي، شڪارپور ۽ سکر جا ڏٺا آهن. ڏٺا مان وري اها مراد آهي تہ اتان اڏا مون رڳو ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڏٺا آهن. جتان مٽ مائٽ رخصتيءَ ۾ صدا بلند ڪندا رهن ٿا. خيرن سان فاطمہ جو سڄو ڪھول آمريڪا ۾ رهي ٿو. انھن جي اچ وڃ تي حاضريءَ جي رنگ ۾ رنگجي ايئرپورٽ جي ديدار جو شرف ملي ئي ويندو آهي. (مغل محمود)
ڊاڪٽر محمود مغل کي سنڌي ادبي سنگت سنڌ طرفان ڪھاڻين تي ايوارڊ ملي چڪو آهي. پنھنجيون تعليمي خدمتون Center For helath and physical education ڏئي چڪو آهي. ان کان سواءِ سنڌالاجيءَ ۾ ڊائريڪٽر جي حيثيت ۾ پڻ خدمتون ڏئي چڪو آهي.
(15) هڪڙي ملندي آهي زندگي (ترجمو) 2021ع
هن ڪتاب ۾ جياپي جي جاکوڙ جون 51 ڪھاڻيون شامل آهن، ڪھاڻين جا ليکڪ مختلف شخص آهن، ڊاڪٽر محمود مغل صاحب ڪھاڻين کي سنڌي ٻوليءَ جو ويس پاريو آهي. ڪتاب امرتا پبليڪيشن حيدرآباد طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو. ڪتاب بابت فقير محمد ڍول لکي ٿو تہ: ”يقين ڄاڻو تہ هيءُ ڪتاب ڪو عام ڪتاب يا روايتي ڪتاب ڪونھي، هن ڪتاب ۾ جيڪو فڪر تخليقي ترجمي سان منھنجي ڀاءُ محمود مغل پيش ڪيو آهي، تنھن جي موجودہ مدي خارج سماج ۾ تمام گهڻي ضرورت هئي، علاوہ ازين هيءُ ڪتاب پڙهندي، يقين ڄاڻو تہ الاءِ ڪيترين سِٽُن تي منھنجيون ٻئي اکيون لُڙڪن جي پاڻيءَ سا تر ٿي ويون هيون ۽ اکين جون ماڻڪيون ڪتاب جي اکرن کي ڏيکارڻ کان قاصر بڻجي ٿي ويون.“ (ڍول، 2021ع : 8)
(17) خواب نگر سائين (محبت ۽ حياتيءَ جون رمزون) 2021ع
هن ڪتاب ۾ ڊاڪٽر محمود مغل جيڪي سنڌ جي مشھور روزاني اخبار ۾ ڪالم لکيا آهن، اُهي چونڊي شامل ڪيا آهن. هي ڪتاب امرتا پبليڪيشن حيدرآباد طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو. ڪالمن جو تعداد 38 آهي. ڪالمن ۾ محدود لامحدود، بند دروازو نہ ٿجو پليز، جي ياد اچئي منھنجي، ڪَنڍي، تو ڇو لاتي آهي دير، ڪي ڏُور بہ اوڏا سپرين، داغ نہ لگ جائي، امپورٽ ايڪسپورٽ، تنھنجي رمز سھڻا، پيار جي پارت هجئي، عميق مان ڪجهہ موتي، عقلمند بيوقوف، الاءِ ڇا ڇا وڃائجي ويو آهي، سفر در سفر، اندر جو آواز، محبت هيکلي آهي، کنڊ کير ملائڻ جي ڪئيسين، ٽيون ڪنُ، چِپڪو، شڪ جو فائدو، هيءَ ڪھاڻي بہ ختم ٿي، حاصل لاحاصل، پھريون سَلو محبت جو، هڻين ٿو دِيدَ سان ڌاڙا، ذات جي شناخت، اندر جي ايڪتا، هڪڙي ڪَلي، ڪلر بلائينڊ، اَجايو سَجايو، وڏي رات، خوشيءَ جو مُلھہ، خالي پرس، ملڻ جي همٿ، مٺائيءَ جو وزن، خالي ٿانءُ، محبت جو ترياق، محبت جي حد، محبت جي گوءِ شامل آهن.
(18) خواب نگر (تعزيت ناما) اصلوڪو 2023 ع
هيءُ ڪتاب امرتا پبليڪيشن حيدرآباد طرفان ڇپجي پڌرو ٿيو، جنھن ۾ 57 ڪالم شامل آهن. محمود مغل صاحب 2004ع کان روزاني ’ڪاوش‘ اخبار ۾ هفتيوار ڪالم لکڻ شروع ڪيا، اهو سلسلو 17 سال لاڳيتو 2020ع تائين هليو. پھريون ڪالم پاڪستان ٽيليويزن سينٽر جي نامور پروڊيوسر محمد بخش سميجي تي لکيو (سميجو سمھي رهيو آهي) ٻين ڪالمن ۾ مائرون ڪمال ڄاڻنديون آهن (قبلا والدہ صاحبہ) بھار آندا پُٽن جا لاشا (شاگرد: نعيم ڀٽو)، استاد فيروزدين رخصت ٿيو (موسيقار: فيروزالدين)، ادا مَن - سلام آخر قبول ڪيو (مصور: منصور عالم ابڙو)، راھہَ ۾ اجل آهي (حادثو: ننڍڙو شڪيل الرحمان)، اسين اوهان جا ٿورائتا آهيون (سماج سڌارڪ : خان محمد پنھور) استاد امام بخش بہ موڪلايو (ڪلارنيٽ نواز: استاد امام بخش)، جيجي (لوڪ فنڪارہ: جيجي زرينہ بلوچ)، هڪ لوڪل فنڪار جو وڇوڙو (يڪتاري پوٽو: چاڪر چانڊيو)، سڀ ٺيڪ آهي (شاگرد: قدير ڪنڌر ۽ سيد مجتيٰ شاھہ)، ادا جمالي بہ الوداع چئي ويو (براڊڪاسٽر: امام الدين جمالي)، پدم بسم ﷲ خان (شرناءِ نواز: استاد بسم ﷲ خان)، پنھنجو پاڻ سان تعزيت (محترمہ ڀاڄائي صاحبہ)، سمجهين ٿو... نٿو سمجهين...! (شاعر: آثم ناٿن شاهي) ادا ظفر (مصور: ظفر ڪاظمي) هِڪَ ڪَلي (استاد محترم: سائين حمزہ علي عمراڻي)، راضي بہ رضا (موسيقار: رجب علي رضا)، ڦُلان دي رنگ ڪالَي (ادا خليل الرحمان جو فرزند: ميان مسعود)، بيقدرا قدر نہ ڪيَڙئي ڪو (براڊ ڪاسٽر: سيد صالح محمد شاھہ)، ڪنڊياري کان ڪراچيءَ تائين (اداڪار: سيد شفيع محمد شاھہ)، اَدِي (سياستدان: شھيد محترمہ بينظير ڀٽو)، ڀيٽا (قبلا امان جِيجي صاحبہ)، بيوفائين جي موسم (براڊڪاسٽر: محمد انور هڪڙو)، هڪڙو هيو انور سولنگي (اداڪار: انور سولنگي)، ڳليان پريم نگر ديان (راڳي: سھراب فقير)، دادوءَ جو جادو (تعليمدان: پروفيسر محمد ايوب شيخ )، شاھہ ڪاريگر (براڊڪاسٽر: سڪندر بلوچ)، صاحب (سياستدان: شھيد ذوالفقار علي ڀٽو)، هڪ گمنام سپاهي (قانوندان: فقير برڪت علي بلوچ)، دوست ڪنھن کان جُدا خُدا نہ ڪري (شاعر : احمد خان مدہوش)، فيض ٻگهئي جو وڇوڙو (پيشڪار: فيض ٻُگهيو)، تون ياد وري آئين (موسيقار: استاد ظفر علي قريشي)، حيرت ڪدہ (استاد محترم: سائين محمد صالح ميمڻ)، اکڙيون ڀرجي آيون (ڀائٽي: فھميدہ گل محمد مغل)، جي ها.... جِي نہ.... (ڪمپيئر: آفتاب احمد چنا)، ادا مِٺَو (سرجن: ڊاڪٽر عبدالحميد عباسي)، بيڪ ٽه بيڪ (استاد محترم: پروفيسر الھوسايو راڄڙ ۽ پروفيسر آصف سھاڳ)، گُلِ خوش رنگ (سياستدان: مخدوم امين فھيم)، هڪ اداري جو موت (تعليمدان ۽ محقق: مومن بُلو)، سيءُ، دونھين ۽ آلاپ (راڳي: امام بخش زرداري) ياد جي تارَ (ملازم ساٿي: بشير ڇڄڙو ۽ مجيب قريشي)، پلستر (ننڍپڻ جو دوست: محمد عيسيٰ خشڪ)، تن ريءَ سال ٿيام...(قبلا امان سانئڻ جِيجي)، هاءِ دل ناشاد آ.... (راڳي: دين محمد شيخ)، هِن سومر تي هُوءَ آفيس ڪونہ ايندي (تعليمدان: ڊاڪٽر عابدہ طاهراڻي)، پرويز هليو ويو آهي (تعليمدان: پروفيسر ڊاڪٽر پرويز احمد پٺاڻ)، ايڪتا جو آواز (صحافي ۽ براڊ ڪاسٽر: سائين ميوو خان پروانو ڀٽي)، اديون خبردار هونديون آهن (تعليمدان: پروفيسر آپا زيب شاھہ) پوپٽ جھڙا پَلَ (براڊ ڪاسٽر ۽ ڪمپيئر: طاهرہ حسن) ادا وڏو..! (وڏو ڀاءُ: ڊاڪٽر عبدالرحمان مغل)، ادا عارب (سماج سڌارڪ: سائين عارب ملاح) آباد سلامت هجو (سماج سڌارڪ: سائين محمد نعيم شاھہ)، هِيرآباد جي هيرَ (تعليمدان: دادِي ليلاوتي هرچنداڻي)، سائينءَ جي هُٻڪارَ (استاد محترم: سر عبدالفتاح مغل صاحب)، ادا نُور (ليکڪ: نور نبي گهلُو)، هٽڙيءَ جو گلاب ۽ ٿَرٽي فائِيوِ ايم ايم (فلمي هدايتڪار: سائين حيات علي شاھہ بخاري) شامل آهن.
(19) اسين ڏاڍو ڪڏهن کلندا هئاسين (آتم ڪٿا)
’امرتا‘ پبليڪيشنس حيدرآباد پاران جاري ٿيندڙ ماهوار رسالي ’امرتا‘، جنھن جا 141 شمارا شايع ٿي چڪا آهن، محمود مغل جي اِن آتم ڪٿا کي رسالي ۾ قسطوار ڇاپيو. اڃا اها آتم ڪٿا ڪتابي شڪل ۾ پڌري ڪونھي ٿي.
(20) ڳاڙهي لوئي (ٻارن لاءِ پرڏيھي ڪھاڻين جا ترجما) 2023ع
هن ڪتاب ۾ دنيا جي مختلف ملڪن جي ٻاراڻين لوڪ ڪھاڻين جو ترجمو ڪيو ويو آهي. ڊاڪٽر محمود مغل جون ترجمو ٿيل هي لوڪ ڪھاڻيون پھرين ڀيرو سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو طرفان نڪرندڙ ٻارڙن جي ماهوار رسالي ’گُل ڦُل‘ ۾ 1975ع کان 1984ع تائين شايع ٿيون، ان کي ڪتابي صورت ۾ 2023ع ۾ امرتا پبليڪيشن حيدرآباد طرفان شايع ڪيو ويو. ڪتاب ۾ ٽوٽل ڏھہ ڪھاڻيون آهن. جنھن ملڪ جي ڪھاڻي آهي، اُن ملڪ جو مختصر تعارف پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ پھرين ڪھاڻي انگلستان جي لوڪ ڪھاڻي ’سمنڊ جو سونُ‘، ٻين چيني لوڪ ڪھاڻي ’ڳاڙهي لوئي‘، ٽين هالينڊ جي لوڪ ڪھاڻي ’چانديءَ جو ٻيڙو‘، چوٿين رومانيا جي لوڪ ڪھاڻي ’ننڍڙو شڪاري‘، پنجين هالينڊ جي لوڪ ڪھاڻي ’جاني لاثاني‘، ڇھين آسٽريليا جي لوڪ ڪھاڻي ’گم ٿيل ٻيڙي‘، ستين رومانيا جي لوڪ ڪھاڻي ’روپ جي واپسي‘، اٺين جاپاني لوڪ ڪھاڻي ’ڄڀَ ڪَپيَل جهرڪي‘، نائين جاپاني لوڪ ڪھاڻي ’ڪُئيءَ جي شادي‘، ڏهين روم جي لوڪ ڪھاڻي ’پَسو پکيئڙن‘ شامل آهن. محمود مغل هنن ڪھاڻين جو خوبصورت ترجمو ڪيو آهي، جيئن سنڌ جو ٻار دنيا جو لوڪ ادب پڙهي ۽ شعور ماڻي.
نتيجو:
محمود مغل سنڌي ڪھاڻيءَ ۾ هڪ منفرد حيثيت رکي ٿو، هن جي ٻولي، اسلوب ڊڪشن مختلف آهي. سندس ڪھاڻين ۾ فن ۽ فڪر سمايل آهي. هُو ڪھاڻين جا ڪردار سماج مان چونڊي ٿو. انھن ڪردارن کان ئي سڀ ڪجهہ چوائي ٿو.
هي ترجمو اهڙو تہ خوبصورت ڪري ٿو، جو پڙهندڙ کي احساس نٿو ٿئي تہ هي ترجمو ٿيل آهي يا اصلوڪو آهي.
ناول ۾ هن محنت ڪري نواڻ آندي آهي. پڙهندڙ ٿڪاوٽ محسوس نٿو ڪري ۽ ناول جي سحر ۾ گم ٿي ٿو وڃي، ڪلائمس تي پڙهندڙ کي ڪڏهن کلڻو بہ پوي ٿو تہ ڪڏهن روئڻو بہ پوي ٿو.
ڪمپيئرنگ ڪندي لفظن جو تلفظ نٿو بگاڙي، هُو سادي سلوڻي ٻولي ڳالھائي ٿو، تحرير ۾ خاص طور ڪالم ’خواب نگر‘ ۾ سندس تخاطب جو انداز ’عزيزانِ من‘ رهي ٿو.
محمود مغل سنڌي ڊرامي جو وڏو ليکاري آهي. سندس ڪيترن ڊرامن ايوارڊ پڻ ماڻيا آهن.
ڊراما نگاريءَ جو فن هن وٽ فطرتي آهي. هي هٿ ٺوڪيا ڪردار نٿو جوڙي سندس ڊراما گهڻا پسند ڪيا وڃن ٿا.
حوالا:
1. هالائي، انور، 2015: سنڌي ڪھاڻيءَ جي مختصر تاريخ، مختيار احمد ملاح، ثقافت ۽ سياحت کاتو حڪومت سنڌ.
2. ملاح، مختيار احمد، 2015: سنڌي ڪھاڻيءَ جي مختصر تاريخ، ثقافت کاتو، حڪومت سنڌ.
3. ڪنڌر، گل 2015: سنڌي ڪھاڻيءَ جي مختصر ڪھاڻي، مختيار احمد ملاح، ثقافت کاتو، حڪومت سنڌ.
4. ملاح، مختيار احمد، 2012ع سنڌي ناول جي مختصر تاريخ، ثقافت کاتو حڪومت سنڌ.
5. ناز، نذير، 1992: اسين جيئرا آهيون، ترجمو، محمود مغل، ناري پبليڪيشن، حيدرآباد.
6. بچاڻي، فضل احمد، 2015: محبتن جا ٻہ ناوليٽ، محمود مغل، ڪاڇو پبليڪيشن، ڪراچي.
7. ناز، نذير 2015: محبتن جا ٻہ ناوليٽ، محمود مغل، ڪاڇو پبليڪييشن ڪراچي.
8. ملاح، مختيار احمد، 2012: سنڌي ناول جي مختصر تاريخ، ثقافت کاتو حڪومت سنڌ.
9. ڍول، فقير محمد، 2021: محمود مغل، هڪڙي ملندي آهي زندگي، امرتا پبليڪيشن حيدرآباد.