ڪتابن جو گڏيل اڀياس: محمود مغل جي ڪھاڻين جو مختصر اڀياس (مختيار احمد ملاح)
محمود مغل جي پھرين آکاڻي ’سچ جي سزا‘ 76-1975ع ۾ ’گل ڦل‘ ۾ شايع ٿي هئي ان کان پوءِ هن مسلسل لکيو آهي. هن 90 کان مٿي ڪھاڻيون لکيون آهن. محمود مغل جي ڪتاب ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جي مھاڳ ۾ انور هالائي لکي ٿو تہ: ”محمود مغل جون هي ڪھاڻيون معاشري جي صحيح عڪاسي ڪن ٿيون. سندس ڪھاڻيون ٻھراڙيءَ جي ڪکائن گهرن کان وٺي ماڊرن سوسائٽيءَ جي ذري ذري جون ترجمان آهن.“ (1)
سندس ڪھاڻي ’ٻارن جو عالمي سال‘ ٻارن جي پرماريت کي چٽي معاشري ۽ بين الاقوامي تنظيمن تي طنز ڪئي اٿائين. ’ٿڌي جنگ‘ ۾ عورت جي نفسيات ۽ ان جي اندر جي احساس کي ڪاميابيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. ’شڪست‘ ڪھاڻيءَ ۾ وقت ۽ حالتن جي ڦيري کي انتھائي خوبصورتيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪھاڻيءَ ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ وقت ۽ حالتون سدائين هڪجھڙيون نٿيون رهن، اُهي ڪڏهن بہ ڦيرو کائي سگهن ٿيون.
گل ڪونڌر سندس ڪھاڻين لاءِ لکي ٿو تہ: محمود مغل جي ڪھاڻين جا ڪردار هن معاشري جا جيئرا جاڳندا ڪردار آهن. سندس ڪھاڻين جو ڪو بہ ڪردار تصوراتي نہ آهي. ان ڪري اُهي ڪٿي بہ اجنبي نٿا لڳن. ’شڪست‘ جي ننڍڙي، ’احساس‘ جي مائي خيري، ’جهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو‘ جو ’غلام‘، ’سوچون، بند مُٺ ۽ ’ڪاري پئنٽ وارو‘ جو نصرو، ’ٿڌي جنگ‘ جي ريشمان، ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جا مومي ۽ شيري، ’ٻارن جو عالمي سال‘ جو مير ۽ سندس پيءُ سميت سمورا ڪردار هن معاشري مان کنيا ويا آهن، جيڪي سندس ڳوڙهي مشاهدي جا دليل آهن.“ (2)
محمود مغل جي ٻي خاص ڳالھہ اها آهي تہ هُو ڪردارن کي بھترين نموني بيان ڪري ٿو. مثال طور ’شڪست‘ ۾ ننڍڙي جي ڪردار کي هيئن بيان ڪيو اٿائين:
سندس عمر پنجٽيھن کان چاليھن جي وچ ۾ هوندي رنگ گورو ۽ بدن لچڪ ۽ موھہ سان اٿس. عمر جي وچئين حصي ۾ آ، جوڀن ايترو ڀرپور ڪونھيس، غور سان ڏسبس تہ اها ڳالھہ چٽي طرح محسوس ٿيندي تہ هُوءَ ڪنھن زماني ۾ بلاشڪ حسن جي راڻي هوندي. هن جون ٻئي ٻانھون اڇن ڪنگڻن سان ڀريل آهن. ڪي ڪلنگيون آهن، ڪي ڪڙا، هٿ جي پٺيءَ تي نشان اڪريل اٿس. سائو سائو اهو نشان هن جي هٿ جي سونھن ۾ اڃا اضافو ٿو ڪري. (3)
محمود مغل بنيادي طور تي رومانوي ليکڪ آهي. سندس ڪھاڻيون خواهشون، حقيقتون، آئيڊيل ۽ سپنا، سوچون، بند مٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو ۽ ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون، بھترين رومانوي ڪھاڻيون آهن. محمود مغل پنھنجي ڪيترين ئي ڪھاڻين کي ڊرامائي روپ ڏنو آهي، انھن مان هڪ ڪھاڻي ’آس ۽ نراس جي وچ ۾‘ اها ڪھاڻي ’سنڌي ساهت‘ ڪھاڻين جي مجموعي ۾ 1979ع ۾ شايع ٿي هئي. هن رومانوي ڪھاڻيءَ ۾ سندس منظر نگاري ۽ مڪالما بہ شاندار آهن، هڪ هنڌ چوي ٿو تہ:
”محروميون ان پاڻيءَ وانگر هونديون آهن، جيڪو آلين ڪاٺين جي اندر هوندو آهي. تو ڪڏهن آلين ڪاٺين کي ٻرندي ڏٺو آهي. اهي هڪ پاسي کان ٻرنديون آهن تہ ٻئي پاسي کان هنن جي اندر وارو پاڻي بوڙيا ڪري ٻاهر نڪرندو آهي. منھنجو جسم جڏهن عذابن جي باھہ جي تپش برداشت ڪري نہ سگهندو آهي تہ منھنجون محروميون آلي ڪاٺيءَ جي پاڻيءَ جيان ٻاهر نڪرنديون آهن.“ (4)
حوالا:
1. هالائي، انور، ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون، محمود مغل، ( مھاڳ)
2. ڪنڌر، سميع، 1997ع محمود مغل ۽ ڪھاڻي، ماهوار نئين زندگي مارچ - اپريل.
3. مغل، محمود، شخصيت (ڪھاڻي)
4. مغل، محمود، آس ۽ نراس جي وچ ۾ (ڪھاڻي)
]2022ع[