محمود، استاد اشفاق ۽ طارق (طارق عالم)
مون اَهڙا ڊئڪوريشن پيس ڪِن پڙهيل ڳڙهيل يا اَڄ جي ٻوليءَ ۾ ’سِول سوسائٽيءَ‘ جي گهراڻن جي سُھڻن ڊرائنگ روومن ۾ ڪنھن نہ ڪنھن ڪارنر ٽيبل تي رکيل ڏِٺا آهن. اُن ڊئڪوريشن پيسن ۾ ٽي باندر قطار ۾ ويٺل نظر اِيندا آهن، جن ۾ هڪ جي اَکِ تي، ٻئي جي واتَ تي ۽ ٽئين جي ڪَنن تي ٻيئي هٿ کُتل هوندا آهن.
۽ ’جارج بُش‘ جي هن دؤر ۾ اسان مسلمان اَديب، دانشور ۽ اسان جو عوام، جنھن جديد گئس چئمبر ۾ مجموعن جي صورت ۾ مري رهيا آهيون، اُن دؤر ۾ محمود مغل جا ڪالم بيشڪ تہ ’خواب نگر‘ جھڙا ئي دلفريب آهن.
محمود، اسان جو اُهو محبوب ليکڪ آهي، جيڪو ڪراچيءَ ۾ ٿيل ٻارهين مئي واري جليان والا باغ جھڙي اَنيڪ بُرائين کي ڏِسڻ تہ پنھنجي جاءِ، پر اُن تي ڪجهہ بُرو ڳالھائڻ کان بہ پاڻ کي پاسيرو رکي، چوڌري پرويز اِلاهيءَ ۽ ڊاڪٽر اَرباب غلام رحيم جي گوهر اَفشانين کي ٻُڌڻ بجاءِ ٻنھي هٿن سان ڪنَ ڍڪي رکڻ کي اَهميت ڏيندڙ ليکڪ آهي.
ڇو تہ هُو بُرو نہ ڏِسندڙ، بُرو نہ ڳالھائيندڙ ۽ بُرو نہ ٻُڌندڙ اَديب آهي.
۽ هُو پنھنجو قلم کيسي ۾ رکڻ بجاءِ هميشہ ’خواب نگر‘ جي برف پوش پھاڙين ۾ موجود ڪنھن گلئشيئر ۾ لِڪائي رکندو آهي ۽ فقط ڪالم لِکڻ وقت گلئشيئر تان قلم کي کڻي وٺندو آهي.
محمود ڳالھائڻ کان وٺي لِکڻ ۽ لِکڻ کان وٺي کنگهڻ تائين نھايت مھذب ليکڪ آهي. هن غير مھذب مُعاشري ۾، جِتي وانا ۽ وزيرستان ۾ پنھنجا ئي هٿَ، پنھنجن ئي سِينن تي جديد هٿيارن سان نشانا چُٽي رهيا آهن، جِتي دُنيا جي ذهين ترين ۽ اَڄ جي عظيم ترين شھادت ماڻيندڙ ماءُ بينظير ڀُٽو راولپنڊيءَ جي ’لياقت باغ‘ ۾ ٽارگيٽ ڪِلنگ جي نذر ٿي وڃي ٿي، جِتي ڪراچيءَ جھڙي ميٽروپوليٽن شھر ۾ هر شريف ماڻھو غير محفوظ آهي ۽ ’گُل جِي‘ جھڙو دنيا جو نامور ۽ معصوم مصور پنھنجي پياري گهرواريءَ سَميت خود ڪنھن دردناڪ اِسڪلپچر جھڙو موت مري وڃي ٿو ۽ بلوچستان جي چيف سيڪريٽري ۽ سنڌ جي ڄاتل سُڃاتل ۽ اَدبي دُنيا ۾ عزت جي نگاھہ سان ڏِٺو ويندڙ قَلي بخش رند جو معصوم پُٽ سمنڊ ڪِناري پُراِسرار موت مري وڃي ٿو ۽ سنڌ جو سمنڊ پنھنجي ئي اولاد جي سفاڪاڻي قتل تي ٿڌا ساهَه ڀريندو رهي ٿو. اُن غير مھذب مُعاشري ۾ محمود مغل جا صاحبانِ عقل و هنر جي لاءِ لِکيل نصيحت ڀريا ڪالم، محمود جي قلم جي همت ۽ حوصلي جا مرهونِ منت آهن.
مان جڏهن بہ محمود جا ڪالم پڙهندو آهيان تہ اُهي ڪالم مون کي هن آڏي ٽيڏي معاشري ۾ ٽائيٽينڪ جي اُن آخري سِين جھڙا لڳندا آهن، جنھن ۾ جھاز جي ٻُڏڻ کان اَڳ ڪئپٽن، جھاز جي عرشي تي ماڻھن جي دل وندرائيندڙ ميوزيشن کي مايوس ٿيڻ بَجاءِ ميوزڪ وڄائڻ جو حُڪم ڏيندو آهي ۽ ميوزيشن زندگيءَ لاءِ واجهائي، هيڏي هوڏي ڊوڙندڙ مسافرن وچ ۾ ساز وڄائڻ لڳندا آهن ۽ اوسين وڄائيندا رهندا آهن، جيسين جھاز ٻُڏي نٿو وڃي.
سلام آهي محمود جي اُن همت کي، جو هيڏي نفسانفسيءَ جي عالم ۾ بہ تدبر سان هُو پنھنجو فرض نڀائي رهيو آهي. بيشڪ محمود جا ڪالم هن ٽائيٽينڪ جھڙي ٻُڏندڙ سَماج ۾ اُهي وڄايل وائلن آهن، جن کي هُو پنھنجو اَدبي ۽ مُعاشرتي فرض سمجهي، نھايت خوش اَسلوبيءَ سان نڀائي رهيو آهي.
مرتضيٰ سيال، ’خواب نگر‘ جي ڪتاب جي صفحي ’ٺ‘ (هي ڪتاب سِواءِ ٽائيٽل ۽ بئڪ ٽائيٽل جي لي آئوٽ جي لحاظ کان باقي سَمورو ڪنھن تعويذ جھڙو نظر اَچي ٿو.) سو مرتضيٰ سيال جي مضمون جي صفحن تي نمبر لِکيل هُئڻ بجاءِ ’الف ب‘ لِکيل آهي ۽ اَهڙيءَ طرح صفحي ’ٺ‘ تي مرتضيٰ لِکيو آهي تہ: ”منھنجي نظر ۾ محمود جي سڀني کان منفرد حيثيت اِها آهي تہ هُو سُٺو ماڻھو آهي، هُو ٻئي جي مسئلي تي بہ ايترو ئي پريشان ٿي ويندو آهي، جيترو پنھنجي مسئلي تي. مون کي ڪِٿي بہ مفاد پرست نظر نہ آيو آهي.“
مان بہ مرتضيٰ سيال جي خيالن سان، سائين ظفر حَسن چواڻيءَ ڪي قدر ’سھمت‘ آهيان. مان بہ چوان ٿو تہ هُو سُٺو ماڻھو آهي ۽ مان بہ محمود کي ٻين جي مسئلن تي ايترو ئي پريشان ٿيندي ڏِٺو آهي، جيترو پنھنجي مسئلي تي، پر ڇا محمود پنھنجي مسئلي تي بہ فقط پريشان ٿيندو آهي يا اُن جي حلَ لاءِ بہ پاڻ پتوڙيندو آهي!؟
باقي جيسين مفاد پرستيءَ جو ذڪر آهي تہ هيءَ دُنيا تہ بيٺل ئي هڪٻئي جي مفادن جي اوساريءَ تي آهي، سو مان ڪيئن چوان تہ محمود مفاد پرست ناهي.
منھنجو اَدب ۾ رُوحاني اُستاد اَشفاق احمد آهي. اُستاد اَشفاق بہ آخر اِنسان ئي هو، اُنھيءَ ڪري تہ هن پنھنجي هڪ آتم ڪٿائي ناول ۾ لِکيو آهي تہ هُو اِسپتال ۾ في سبيل ﷲ رت جي ٿيلھي ڏِيڻ کان پوءِ اُن ٻانھن جو ڪف مٿي ڪري، اَچي بانو قدسيه جي سامھون بيھي ٿو، تہ جيئن هُوءَ سندس ٻانھن تي لڳل بينڊيج کي ڏِسي پُڇي تہ: ”هي ڇا ٿيو آهي اَشفاق؟“ ۽ هُو ٻُڌائي سَگهي تہ: ”اَڄ مان رت جي ٿيلھي ﷲ پاڪ جي راهَه ۾ ڏئي آيو آهيان.“
سو منھنجا ڀاءُ مرتضيٰ سيال! اِنسان ڏاڍو ويچارو آهي، قابلِ رحم آهي. هُو جيڪو بہ ڪري ٿو، ﷲ پاڪ جي خوشنودي حاصل ڪرڻ جي نانءَ تي، پنھنجي سُورهيائي ڏيکارڻ لاءِ ئي ڪندو رهي ٿو. ڪي آڱر ڪَٽائي شھيد سَڏائيندا آهن تہ لکن ڪروڙن مان ڪجهہ سِر ڏئي سوڀارا ٿيندا آهن.
اُستاد اَشفاق احمد جو ناٽڪن ۾ اَدبي اُستاد شيڪسپيئر هو ۽ رُوحاني اُستاد ’بابا لوڪ‘ ۽ هڪ عدد ’پِير جِي‘ بہ رهيو. اَشفاق، موچين، ريڍارن، پورهيتن کان فوڪ وزڊم حاصل ڪيو ۽ پنھنجن مسئلن جا حل ’پير بابا‘ کان حاصل ڪيائين.
۽ مون کي يقين آهي تہ محمود جو اَدبي اُستاد اَمر جليل آهي، رُوحاني اُستاد ’اَمان جِيجي‘ محمود جي اَمڙ آهي ۽ جيئن تہ محمود هڪ اِنتھائي مذهبي خاندان سان تعلق رکندڙ آهي، اُن ڪري سندس ’پير بابا‘ سِواءِ ﷲ پاڪ جي ذات جي ٻيو ڪوبہ نہ هوندو.
اُستاد اَشفاق احمد، تصوف جھڙي عميق کي اَدب ۾ سوَلائيءَ سان پلٽي ڇڏيو. سندس چواڻي: ”هن ’ايڪ محبت، سو اَفساني‘ جي نرسري جھڙن ناٽڪن کان وٺِي ’منچلي ڪا سودا‘ جھڙي يونيورسٽي ليول جي ناٽڪن ۾ تصوف کي حيرت اَنگيز ڪاميابيءَ سان نڀايو ۽ آخر ۾ پاڻ پي. ٽي. وي تي ’زاويہ‘ جي عنوان سان جيڪي ليڪچر ڏِنائين، سي اَدبي دُنيا جا شاهڪار ليکيا ويندا.
اَشفاق کي ﷲ پاڪ تائين پھچڻ لاءِ پھريون وتايو ٿيڻو پيو هو ۽ مان محمود کان معافيءَ سان اِجازت وٺي چوڻ جي جسارت ڪريان ٿو تہ محمود، وتائي ٿيڻ کان اَڳ ﷲ پاڪ تائين پھچڻ جي جستجو رکي ٿو، جيڪو بھرحال مون کي ناممڪن ٿو لڳي.
محمود ۽ مان ننڍپڻ جا دوست آهيون. مان جڏهن چوڏهن سالن جو ۽ محمود اَڃا ڏهن سالن جو هو، تڏهن بہ مان سندس گهر وڃي، هن جي ٽڦيٿي سائيڪل جي پوئين گديءَ تي ويھي رهندو هوس ۽ محمود هئنڊل پڪڙي، مون کي ڪواٽر A/16 جي ڪاريڊور ۾ گُهمائيندو هو. اَهڙيءَ طرح محمود ڪالھہ بہ مون کي ليڊ ڪندو هو، اَڄ بہ مون کي ليڊ ڪري رهيو آهي. هُو اَدب جو اُهو شھسوار آهي، جنھن وٽ پنھنجو ڊڪشن آهي، پنھنجا موضوع آهن.
هُو نہ فقط اَدبي دُنيا ۾ مون کان هر گهڙي ٻہ وکون اَڳتي رهيو آهي، پر دُنياداريءَ جي سَموري صحتمند رَوايتن ۾ مون کان سوڀارو رهيو آهي. مان اُستاد اَشفاق احمد وانگر، تصوف جي ٻوليءَ ۾ ملامتي ڪردار آهيان، پر محمود منھنجي اُبتڙ ۾ اُتم آهي.
مون محمود کان زندگيءَ ۾ ڪڏهن بہ ڪجهہ نہ ورتو آهي، سِواءِ ننڍپڻ ۾ سندس ٽڦيٿي سائيڪل جي ڦيرن جي ۽ سُڀاڻي بہ محمود کان ڪجهہ وٺڻ نہ چاهيندس، پر منھنجي هڪ خواهش آهي تہ آخر جڏهن ڪنھن وڏي ڪُرسيءَ تي مان محمود کي ويٺل ڏِسندس، مان تڏهن بہ هن کان ڪجهہ بہ وٺڻ نہ چاهيندس، ڇو تہ اُن وقت مان هيءَ دُنيا ڇڏي چُڪو هوندس ۽ هونئن بہ دوستن کي آزمائش ۾ وجهڻ کان بھتر آهي تہ ماڻھو دُنيا ڇڏي هليو وڃي.
آخر ۾ منھنجي محمود کي هڪ نماڻي گُذارش آهي تہ جڏهن بہ هُو ڪنھن مسند تي پھچي تہ جنرل ضياءَ جي دؤر ۾ ’ڊان‘ اَخبار ۾ ڇپيل اُن تصوير وانگر پنھنجو رَوَيو بلڪل نہ رکي، جنھن ۾ جنرل ٽڪا خان جو پرسنل سيڪريٽري ايئرپورٽ تي ٽِڪا خان جي کُلي ويل ڪَھِي ٻَڌي رهيو هو.
مان اُميد رکان ٿو تہ وڏي ماڻھو ٿيڻ کان پوءِ محمود پنھنجي بُوٽ جي ڪَھي، جيڪڏهن ڪنھن ايئرپورٽ تي کُلي وڃيس تہ ڪنھن پرسنل سيڪريٽريءَ کان ٻَڌائڻ بجاءِ پاڻ ٻَڌي ڇڏيندو.
]’خواب نگر: پھريان هڪ سؤ ڪالم‘ جي مھورت ۾ پڙهيل 2003ع [