’محبتن جا ٻہ ناوليٽ‘ جو جائزو (علي ڏنو جروار)
آئون محمود مغل کي 83-1982ع کان باقاعدگيءَ سان پڙهندو اچان. مون کي سندس خوبصورت لکڻين ڏاڍو متاثر ڪيو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي سڀني رسالن ۽ مئگزينن ۾ هن جون لکڻيون ڇپبيون رهيون آهن. ماهوار ’سھڻي‘ کان وٺي ’امرتا‘ ۽ ’عبرت مئگزين‘ تائين سڀئي رسالا سندس لکڻين جي زينت بڻيا آهن. ڪتابي صورت ۾ سندس ڪتاب ’خواب نگر‘، ’اسين جيئرا آهيون‘، ’ڪھاڻين جي اينٿالاجي‘، سندس چونڊ ڪھاڻين جو مجموعو جيڪو 1985ع ۾ ڇپيو، جنھن بھترين ڪھاڻين جو ايوارڊ حاصل ڪيو.
هن مضمون ۾ سندس تازي ڇپيل ڪتاب ’محبتن جا ٻہ ناوليٽ‘ جو ذڪر ڪنداسين. ڪتاب جو نالو بہ ’محبتن جا ٻہ ناوليٽ‘ آهي. جڏهن تہ ناول لکبا ئي محبتن جي باري ۾ آهن. اڪثر ناولن جا موضوع محبتن وارا هوندا ۽ ٻيو وري هن ڪتاب جي ٽائيٽل ۽ بئڪ ٽائيٽل جو رنگ ڪارو آهي. ڪارو رنگ ڏک ۽ وڇوڙي جي علامت سمجهيو ويندو آهي. سندس اهي ناوليٽ اڳ بہ ڇپجي چڪا آهن، پر هاڻ وري ڪتابي صورت ۾ گڏ ڇپيا آهن. اڳ ’سرءُ‘ ڇپيو هو ۽ ان کان پوءِ 8 سالن جي وقفي بعد ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ ڇپيو. اچو تہ انھن جو جائزو وٺون.
هڪ ناول ’سرءُ‘ آهي، جيڪو 1983ع ۾ ٽماهي ’سنڌ‘ ۾ ڇپيو هو، جنھن تي ان وقت جي ليکڪن ۽ پڙهندڙن تمام گهڻا رايا ڏنا هئا. فضل احمد بچاڻيءَ لکيو هو تہ، ”هي ناوليٽ هڪ ڀرپور ادبي ۽ فني حيثيت رکي ٿو. خاص ڪري شعور ۽ جذبات جي نفسياتي تاڃي پيٽي جي انتھائي ڪماليت ۽ هنرمنديءَ سان رچنا رچي وئي آهي.“
ڪتاب جي مھاڳ ۾ ليکڪ پاڻ هڪ هنڌ لکي ٿو تہ، ”ٽي ڏهاڪا اڳ محبتون بہ ساديون سوديون هونديون هيون، ڪو سوشل ميڊيا، ڪو موبائل فون، ملڻ جو ڪو سڌو سنئون ذريعو ڪٿان بہ ليئو پائيندي نظر نہ ايندو هو. محبتن لاءِ محبت ناما ضروري هوندا هئا، جيڪي طويل هوندا هئا.“
’سرءُ‘ ناوليٽ تي سرءُ جي مند جو اثر ڇانيل آهي، پن ڇڻ، وڻن جا سڪي ٺوٺ ٿي ويل پِيلا پَن، پيلاڻ، وڻن جون پنن کان خالي ٿي ويل ٽاريون ۽ انسان جو ڀُريل مَن هڪ جھڙا ئي ڀاسندا آهن. هي ناوليٽ واقعي سرءُ جي موسم جيان ويران ڪندڙ آهي. چوندا آهن تہ محبت ۾ هار جو پنھنجو الڳ سرور آهي. جيت جي خوشي چند گهڙين لاءِ هوندي آهي، پر هار جو اثر انسان جي سڄي زندگي تي ڇانيل رهندو آهي. هن ناوليٽ جو ڪلائيمڪس بہ ڪجهہ اهڙو ئي آهي.
’سرءُ‘ ناول جون سِٽون آهن تہ، ”هنن محبتن ڪرڻ کان پھرين انسان ڪنھن وڃايل ڪُنجيءَ جي بند ٿيل قلف جي ڪٻٽ وانگر هوندو آهي ۽ پوءِ هر محبت ڪندڙ وجود ڄڻ Master key هوندو آهي. هر قلف لاءِ پُڙي، جيئن تو منھنجي تنھائين جو قلف ڀڳو هو.“
محمود مغل جو ٻيو ناوليٽ ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ آهي، جيڪو ’سرءُ‘ جي اشاعت بعد اٺن سالن کان پوءِ ’ناري پبليڪيشن‘ پاران ڇپايو ويو هو. هن ناوليٽ ۾ ليکڪ ڪجهہ هنڌن تي شاعريءَ جون سِٽون بہ شامل ڪيون آهن، جيڪو ڏانءُ سنڌي ٻولي ۾ صرف ’محمود مغل‘ جي حصي ۾ آيل آهي. گهڻو ڪري شاعري، مضمونن ۽ خاڪن وغيرہ ۾ تہ ڏبي آهي، پر ناول ۽ ڪھاڻيءَ ۾ شاعريءَ جو هجڻ ليکڪ جي سگهاري هٿ ۽ قلم جي توسيع ڪري ٿو. ناول ۾ هڪ شعر جون سِٽون آهن تہ:
اندر اُداس هوندو، منظر اداس هوندو،
جيسين ملي نہ سگهيو دلبر اداس هوندو،
مون کي جنھن هو ڌڪاريو، سو در اداس هوندو،
ڪو ديوتا نہ داسي، مندر اُداس هوندو.
مٿيون شعر ۽ ناوليٽ ۾ ڏنل ڪجهہ ٻيا شعر سڄي ناوليٽ جي سونھن آهن. هن ناوليٽ جو موضوع بہ رنگ، اداسي، خواب ۽ موسمون آهن، لڳي ٿو تہ ليکڪ جي زندگيءَ تي موسمون حاوي آهن. هڪ هنڌ هو لکي ٿو تہ، ”مون خواب پئي اُڻيا، منھنجن اکين ۾ وري بہ رنگن لھڻ جي ڪوشش ڪئي پئي.“
ليکڪ جي باري ۾ ’نذير ناز‘ لکيو آهي تہ، ”محمود جيترو سادو، سٻاجهو ۽ کليل انسان آهي، اوترو ئي کليل سندس قلم جو اظھار آهي.“
’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ ۾ ٻئي هنڌ هي سِٽون آهن تہ، ”محبتون فاصلن ۽ وقت جي درميان وقفن ۾ ونڊجنديون رهيون. تو مون کي بقول تنھنجي دل جي گهرائين سان گهريو هو ۽ مون پنھنجو هر جذبو ۽ اُن ڪارڻ خلقيل هر رشتو، تو نالي ڪيو هو.“
محمود جا هي ٻئي ناوليٽ گهڻو اڳ لکيل آهن. ’سرءُ‘ 32 سال ۽ ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ 24 سال اڳ ڇپيل آهن، پر اهي پڙهڻ وقت اڄ بہ نوان لڳي رهيا آهن، ڄڻ تازو محمود جي قلم سرجيا آهن. اهو ليکڪ جي قلم جو ڪمال آهي يا وري ڪٿي ائين تہ نہ آهي، جو ’محبتن جا داستان، قصا، ناول ۽ ڪھاڻيون پراڻيون نہ ٿينديون آهن‘ واري ڪٿا آهي. آئون اهو وقت، تاريخ ۽ حالتن جي نقادن تي ٿو ڇڏيان تہ اهي اصل ماجرا بيان ڪن تہ اصل حقيقت ۽ تقاضا ڪھڙي آهي. محبتن جي پڄاڻي ڪھڙي آهي...!
محمود جي ناول جي هڪ سٽ آهي تہ، ”۽ پوءِ رُتون بدليون تہ مون بہ جيئڻ جا انداز ڳولي ورتا.“ محمود کي جَسُ هجي، جنھن سنڌي ادب کي هر وقت نين تخليقن سان نوازيو آهي، پر سندس پراڻيون لکڻيون اڄ بہ نيون نڪور لڳنديون آهن. مون هي ناول اڳ بہ پڙهيا هئا، پر اڄ وري پڙهي رهيو آهيان تہ آئون محمود جي هنن سِٽن ۾ وڃائجي چڪو آهيان. منھنجو قلم دعاگو آهي تہ محمود سدائين لکندو رهي.
]ڇپيل: پندرهن روزہ ’عبرت مئگزين‘، 1 اپريل 2015ع [