محمود مغل جو خواب نگر (ڊاڪٽر اسدﷲ قاضي)
’خواب نگر‘ کي تعمير ڪرڻ ۾ محمود کي پنھنجي گوناگون مصروفيتن باوجود هفتيوار ڪالم لِکندي ٻن سالن جو عرصو لڳي ويو آهي. هي سلسلو سيپٽمبر 2004ع ۾ شروع ٿيو ۽ جون 2006ع تائين ڇپيل ڪالم هن ڪتاب ۾ آهن.
محمود جو اَندازِ بيان ڪجهہ اَهڙو آهي، جو هن نگر جي تعمير ۾ ڪيترائي سالَ لڳي ويندا. آءٌ سَمجهان ٿو تہ ٿوري ئي وقت ۾ هن ’خواب نگر‘ جو ٻيو ڀاڱو جلد نڪري نروار ٿيندو. ’ڪاوش‘ اَخبار جي ساٿَ سان ٻئي ڀاڱي جون ڪافي قسطون اَچي چُڪيون آهن ۽ هر هفتي آچر تي نئين قسط جو اِنتظار رهندو آهي.
محمود جي لِکڻ جو اَنداز اَمر جليل وانگر نرالو ۽ پنھنجي نوعيت جو آهي، جنھن ۾ رس ۽ رهاڻ ٻئي شامل آهن. هن جي سوچَ جو گهِوارو فلسفياڻو آهي. محسوس ٿيندو آهي تہ هڪ ڏاهو ماڻھو نصيحت ڪري رهيو آهي. خيالن جي ڀرمار هوندي آهي، ساڳي ڳالھہ کي مختلف لفظن جي شڪل ڏئي، هڪ اُستاد جيان ورجائي ورجائي ٻُڌائڻ ٿو گهري. گُفتار ۾ وري تسلسل جو پئمانو اَهڙو اَٿس، جو پڙهندي پڙهندي هڪ اَڌ سِٽ گُسي وڃي تہ اِئين محسوس ٿيندو ڄڻ سِتار جي ڪا تند ٽُٽي پئي هجي.
’خواب نگر‘ ۾ چِٽيل خيالن جي نوعيت ڪجهہ اِن قِسم جي آهي، جو هن تقريباً 400 صفحن تي مشتمل ڪِتاب کي هڪ يا ٻن راتين ۾ پَڙهي پورو ڪرڻ مون جھڙي اِنسان لاءِ ممڪن نہ آهي. دل چاهيندي آهي تہ هر ڪالم کي وري وري پڙهي منَ اَندر سانڍجي. اِن سڀ ڪجهہ ڪرڻ ۽ سَمجهڻ لاءِ جُملا چَٻَي چَٻَي پڙهڻا پوندا آهن. اَڪثر اِيئن لڳندو آهي، ڄڻ محمود پڙهندڙ سان ڳالھائي رهيو هُجي. هُن جي ’خواب نگر‘ جي حِڪايتن ۾ ڪِٿي اَفسانوي تہ وري ڪِٿي ڊرامائي اَنداز نمايان آهي.
هر ڪالم يا مضمون کڻي چئو تہ پنھنجو مَٽُ پاڻ آهي، هر ڪو ڪالم اَلڳ اَلڳ سَماجي ۽ مُعاشرتي موضوع تي لِکيل آهي. آءٌ صرف هڪ ڪالم تي، جيڪو آچر 24 آڪٽوبر 2004ع تي ڇَپيو، مختصر تبصرو ڪندس. عنوان آهي ’مائرون ڪمال ڄاڻنديون آهن.‘
فجر جي ٻانگ اَچڻ واري هئي، هن لِکڻيءَ کي پڙهندي پڙهندي مون تي عجيب ڪيفيت طاري ٿي وئي. ذڪر آهي محمود جي ماءُ جي لاڏاڻي جو ۽ سندس پُٽَ محمود جي تاثرات جو. ماءُ جي دادلي محمود پنھنجي ماءُ سان بيحد پيار ۽ عقيدت جي اِظھار کي اَهڙي تہ ڏُکوئيندڙ ۽ دل ڏاريندڙ اَنداز ۾ پيش ڪيو آهي، جو آءٌ اوڇنگارون ڏيندو روئي پيس ۽ مُنھن تي کڻي ٽوال رکيم تہ متان منھنجي روئڻ تي منھنجي گهرواري سُجاڳ نہ ٿي پوي.
جيجل جي آخري پَساهن ۾ محمود پنھنجي ماءُ کي ڪَن ۾ سَرگوشي ڪندي چيو: ”اَمان! وقت اَچي ويو آهي، توهان هلو، اسان پويان اَچون پيا.“ محمود پنھنجي ماءُ سان پيار ۽ سندس اَمڙ جي پيار کي عشق جي اَعجاز سان مشابھت ڏِني آهي. لکي ٿو: ”۽ سَدائين منھنجو چيو مڃيندڙ، منھنجي اَزلي محبوبا، منھنجي عشق جي آوي، منھنجي ماءُ پَلڪون بند ڪري ڇڏيون هيون. هن جي اَکِ ڇا بند ٿي، ڪائنات ۾ ڄڻ مُرڪ جو دروازو بند ٿي ويو.“
ماءُ جي لاڏاڻي کان ڏهن ورهين بعد کيس ياد ڪندي محمود چوي ٿو: ”هنن ساعتن ۾، جڏهن توکي رخصت ٿئي اِسلامي لحاظ کان ڏھہ سال ٿيا آهن تہ خوشي اَمان ڄڻ توسان گڏ ئي دفن ٿي وئي آهي. ﷲ جو شڪر آهي... سڀ ڪجهہ آهي، پر تون ناهين.“
وري ٻئي هنڌ چوي ٿو: ”اَمان... تون سَچي هُئينءَ... جيڪو مقام تو مون لاءِ سوچيو هو، ڏِٺو هو، اُن جي سوچَ مون لاءِ اَهڙي قطعي نہ هئي. اَڄ جڏهن ماڻھن جو بي پناھہ پيار منھنجي پلئہ پئي ٿو، تڏهن غور ڪندو آهيان تہ هر چھرو، تنھنجو چھرو هوندو آهي. مان تہ آئيني کان ڇرڪندڙ ماڻھو آهيان. ڊپُ ٿيندو اَٿم، سوچَ اِيندي اَٿم تہ هي ماڻھو اُن لائق آهي، جيڪي ڪجهہ هن کي مِلي ٿو تہ هڪدم پُٺيءَ تي تنھنجو هٿ محسوس ٿيندو آهي ۽ ڪَنن ۾ گُونجندو آهي ”توکي ناهي خبر، تہ ڇا ٿيندين... ۽ اها خبر اَمان! ڪنھن بہ اولاد کي نہ هوندي ٿئي تہ هُو ڇا ٿيندو! واقعي مائٽ وڌيڪ ڄاڻي ٿو، پيءُ بہ ڄاڻي ٿو، پر ماءُ تہ ڪمال ڪري سَگهي ٿي.“
آخر ۾ محمود چوي ٿو: ”اَمان! هن نالائق لاءِ دُعا ڪندي رهجانءِ، ڇاڪاڻ تہ تنھنجي دُعا کان سواءِ هي ڪجهہ بہ ناهي. مون کي واقعي خبر نہ هئي تہ مان ڇا ٿيندس، پر ايتري خبر ضرور اَٿم تہ جيڪي ڪجهہ بہ ٿيان، تنھنجي دُعا کان سواءِ نہ ٿي سَگهندس. تون ڪمال جو ڄاڻين ٿي.“
اَدا محمود! تون تہ وڏي بخت وارو آهين، جو پنھنجي ماءُ جو آخري ديدار ڪيئه. مون کي تہ پنھنجي ماءُ جي لاڏاڻي جي بروقت خبر بہ پھچي نہ سَگهي ۽ هڪ هفتي کان پوءِ ٽيليفون ذريعي ٻُڌايو ويو تہ: ”تنھنجي ماءُ هن دُنيا مان لاڏاڻو ڪري وئي آهي!“
آءٌ بہ پنھنجي ماءُ جو تو وانگر ڏاڍو پيارو ۽ دادلو هوس. شال ﷲ پاڪ مرحومہ کي جنت الفردوس عطا فرمائي. آمين!
]’خواب نگر: پھريان هڪ سؤ ڪالم‘ جي مھورت ۾ پڙهيل 2003ع [