سرءُ (فضل احمد بچاڻي)
هاڻي ڪجهہ اُنھن خامين جو ذڪر ڪجي، جن سَبب هي بھترين اَدب پارو piece of literature هڪ عمدو شاهڪار master piece بڻجڻ کان رهجي ٿو وڃي.
1. سَڄي ئي تحرير اُردو طرز ۽ اَسلوب ۾ لِکيل آهي، جيئن ڪنھن سنڌي ڄاڻندڙ اُردودان اُن کي سنئون سِڌو اُردوءَ تان ترجمو ڪيو هجي، پر پوريءَ طرح ڪامياب نہ ٿيو هجي. اُن لاءِ ليکڪ وٽ ضرور ڪو سبب هوندو. سنڌي اَکرن جا تہ هڏَ گُڏَ ڀڃي، اُنھن کي اُردو بڻايو ويو آهي، پر گهڻن هنڌن تي خود اُردوءَ جا جملا ئي غلط لِکيا ويا آهن، مثال طور هڪ هنڌ ’ديدہ و دل فرش راه‘ جي بدران ’ديدءِ دل فرش و راه‘ لِکيو ويو آهي. اِها اُردوزدہ سنڌي گهڻو تڪرار ٿي پيدا ڪري. ڪردارن جا نالا ئي غير سنڌي ٿا لڳن. ڪيترا اُردوءَ جا مرڪب لفظ ۽ جُملا سنڌيءَ ۾ اَچي ڪجهہ اَهڙا بگڙيا آهن، جو نہ سنڌي ٿا لڳن، نہ اُردو. اَهڙي ٽيڪنيڪي غلطين سان سَڄو ناول ٻُٽيو پيو آهي.
2. اَنگريزي لفظن جي هيڪاندي ڀرمار مان ظاهر اِيئن ٿو ٿئي تہ ليکڪ خود بہ اِظھارِ بيان جو ڪو ٻيو ذريعو اِختيار ڪرڻ کان قاصر آهي. نہ تہ ڪردارن کي گهڻو ترقي يافتہ، تعليم يافتہ ۽ گهڻو سُڌريل گهراڻو ڏيکارڻ لاءِ هتي چند اَنگريزي اَکرن جو هُئڻ ئي ڪافي هو. جيئن تہ سَڄو ئي ناوليٽ خود بيانيءَ تي ٻَڌل آهي، اُن ڪري ليکڪ جو اُهو عيب گهڻي قدر لِڪي وڃي ٿو، پر خود ڪردار جي اِظھار ۽ بيان ۾ بہ ايتري گهڻائي اَنگريزي لفظن ۽ جُملن جي ڪي قدر تنفر جو باعث ٿئي ٿي. هڪ هنڌ تہ ‘First and last’ دفعو هٿ ٿو لائيانءِ، ۽ مٿان ئي ”مان ٽڙي اُٿندي آن“ جا اِهي لِکيل ٽي جُملا ئي منھنجن هنن معروضات جو دليل پيش ڪرڻ لاءِ ڪافي آهن.
3.ڪن هنڌن تي ڪي اَهڙيون ڳالھيون آهن، جي وارتا نويسيءَ جي اُصولن کان ٻاهر ٿيون ڏِسن ۾ اَچن. مثال طور ناوليٽ جي سُورمي تي محبت ايڏي غالب آهي، جو پنھنجون دُعائون بہ محبوبہ جي حُصول لاءِ وقف ڪري ڇڏيون اٿس ۽ اُن ڪري هُو پنھنجي امڙ جي تندرستيءَ لاءِ دُعا گُهرڻ کان بہ نابري واري ٿو ڇڏي. بيشڪ هن کي پنھنجي ماءُ سان محبت جو اِظھار ڪرڻو آهي، پر هن خاص موقعي تي هن کي پنھنجي تعليم يافتہ ۽ آزاد خيال محبوبہ جي نظرن ۾ ڪِرڻ جو بہ اَنديشو ڌارڻو هو. توڙي سندس محبوبہ، سندس اُنھيءَ حقيقت کان اَڃان بي خبر هئي تہ هُو ماءُ کان ايڏو باغي ۽ بدظن يا متنفر آهي. کيسي ۾ سِگريٽن جو دٻو ۽ ماچيس بہ اَٿس ۽ پاڪيٽ ۽ ماچيس بہ. هڪ هنڌ سندس پياري ۽ رازدار دوست علي حَسن جو سندس محبوبہ سان هڪ ئي پلنگ تي ليٽي، هن کي هن لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ عجيب ٿو لڳي. اِها ڳالھہ ساڳئي پلنگ تي ليٽڻ بدران ويھڻ سان بہ ٿي سَگهي ٿي يا ٻنھي مان هڪڙو ليٽيل ۽ هڪڙو ويٺل هجي ها تہ بہ مباح هو. ٻنھي جو ئي ليٽي ڳالھائڻ هنن کي ڪجهہ زيادہ ئي آزاد خيال ۽ ڇُڙواڳ ٿو ڏيکاري.
اُنھن ڪوتاهين جي باوجود هي ناوليٽ هڪڙي ڀرپور اَدبي ۽ فني حيثيت رکي ٿو. خاص ڪري شعور ۽ جذبات جي نفسياتي تاڃي پيٽي جي اِنتھائي ڪماليت ۽ هُنرمنديءَ سان رچنا رچي وئي آهي. هن وقت تہ ٻيو ڪوبہ ليکڪ محمود مغل صاحب سان ڀيٽي نٿو سَگهجي.
]ڇپيل: ٽماهي ’سنڌ‘ شمارو: سرءُ، 1983ع [