هَٿَ ريکائن کان خالي: محمود مغل جو تازو ڇپيل ناول (شگفتہ شاھ)
ناول نہ لکجڻ جو ٻيو وڏو سبب وقت جي ڪمي پڻ آهي هن نفسانفسيءَ واري دؤر ۾ ناول لکندڙ ۽ پڙهندڙ زندگيءَ جي بي شمار مصروفيتن مان وقت گهٽ ئي ڪڍي سگهن ٿا. معاشي ناآسودگي پڻ اديب کي ناول نگاريءَ کان پري وٺي ٿي وڃي. ظاهر آهي تہ اديب کي پنھنجي زندگيءَ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ ڪنھن روزگار سان لاڳو ٿيڻو ٿو پوي، پوءِ روزگار جي انھن مصروفيتن ۽ پريشانين ۾ هُو تخليقي ڪم لاءِ گهٽ وقت ڪڍي ٿو سگهي.
تازو ئي سنڌي ساهت کي، محمود مغل نئين ناول جو تحفو ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ جي نالي سان ڏنو آهي. ان ڏِس ۾ ’ناري پبليڪيشن‘ پڻ مبارڪباد جي مستحق آهي. هن پبليڪيشن وقت بہ وقت سنڌي ادب کي تمام سٺا ڪتاب ڏنا آهن.
’ناري پبليڪيشن‘ پاران ڇپايل ’محمود مغل‘ جو هي ناول، ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ خوبصورت ٽائيٽل ۽ 112 صفحن تي مشتمل آهي. محمود مغل جي تحريرن بابت هڪ ڳالھہ جيڪا مون محسوس ڪئي آهي، اها آهي سندس تحريرن ۾ گهريلو ماحول جو عڪس ملي ٿو. عام طور مرد حضرات، گهريلو ماحول کي خواتين جو ڊپارٽمينٽ سمجهي، پاڻ ان موضوع کان الڳ ئي رهندا آهن ۽ ڏٺو وڃي تہ گهڻي ڀاڱي گهرو معاملن ۽ مسئلن تي عورت ليکڪائن ئي لکيو آهي. جڏهن تہ گهر صرف درن، دريُن، ڀتين ۽ ڇتين جو نالو ئي ناهي، پر هڪ اهڙي اداري جو نالو آهي، جنھن کي عورتون ۽ مرد ملي ٺاهين ٿا. ڇو تہ ’جاءِ‘ جوڙائڻ تہ سوَلو ڪم آهي، پر ’گهر‘ ٺاهڻ تمام ڏکيو آهي. محمود مغل ان ڏِس ۾ مبارڪن لائق آهي، جو هن گهر ۽ گهريلو مسئلن کي صرف عورتن جو ڊپارٽمينٽ نہ سمجهيو آهي، پر گهر جي مسئلن کي عورتن ۽ مردن جي گڏيل مسئلن طور کنيو آهي. گهر، هڪ اهڙو بنيادي ادارو آهي، جيڪو معاشري جي هر هڪ فرد جي شخصيت جي بنيادي اوسر ڪري ٿو، پوءِ گهرو مسئلا ۽ ڪڏهن گهر ۾ رهندڙ ماڻھن جا مختلف روَيا هڪ ننڍي ٻار کي هڪ خاص سانچي ۾ جوڙي راس ڪن ٿا. گهرو معاملن جون گهٽ وڌايون، اُتي پلجندڙ روَين جي پڻ اوساري ڪن ٿيون، نتيجي جي طور تي اهي فرد جڏهن معاشري ۾ عملي قدم رکن ٿا تہ سندن مختلف روَيا سامھون اچن ٿا. ڪي فرد گهرو ماحول مان positive تہ ڪي وري negative روَيا کڻي اچن ٿا.
’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ بہ هڪ اهڙي نوجوان جي ڪھاڻي آهي، جيڪو گهر جي گُهٽيَل ماحول ۾ رهي ۽ نفرتون سهِي، پنھنجي ذات جي اندر لڪيَل جواهرن کي کوٽڻ بجاءِ ’منفي روَيو‘ اختيار ڪري ٿو، پوءِ زندگيءَ جا لاها چاڙها، ڪڏهن کيس مثبت سوچ ڏين ٿا تہ ڪڏهن منفي. هي سمورو ناول ان ڪردار جي داخلي جذبن جي عڪاسي ڪري ٿو.
هن ناول جي ڪھاڻي، سِڌي ۽ سوَلي آهي. ٻولي پڻ عام ۽ سوَلي استعمال ڪيل آهي، جنھن کي هر عام پڙهندڙ آسانيءَ سان سمجهي سگهي. ليکڪ پڙهندڙ کي ڏکي ٻولي ۽ نہ سمجهہ ۾ ايندڙ فلسفن ۾ مُنجهائڻ بدران ڳالھہ واضح ۽ آسان ڪري پيش ڪئي آهي.
هونئن تہ هر هڪ ليکڪ زندگيءَ جي معمول جي مسئلن کي پنھنجي پنھنجي اسٽائل ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ڪامياب ليکڪ هوندا بہ اُهي آهن، جيڪي روزانہ جي ساڳين ڳالھين ۽ مسئلن جي عڪاسي، نئين طرز تي ڪن ۽ زندگيءَ جي هنن عام مسئلن کي مختلف angles کان focus ڪري پڙهندڙن ڏانھن reflect ڪن. محمود مغل، هڪ پاسي تہ اڄ ڪلھہ جي نوجوانن جي اندر جي بيچيني ۽ frustration جي موضوع تي قلم ڪيو آهي ۽ ٻئي پاسي اها ڳالھہ چوڻ جي ڪوشش بہ ڪئي آهي تہ frustration جا ماريل اهي نوجوانَ مناسب توجھہ ۽ اهميت ملڻ جي ڪري پنھنجي سوچ کي مثبت لاڙو بہ ڏيئي سگهن ٿا.
هي تہ هئا هن ناول جا ڪجهہ تعريفي پھلو، پر ڪجهہ اُڻايون پڻ مون کي هن ناول ۾ محسوس ٿيون. تجسس ۽ حالات جي اوچتي تبديلي، ناول جو اهم جزو هوندي آهي، پر هن ناول ۾ پھرين تہ ڪجهہ تبديليون نظر اچن ٿيون، پر پوءِ مسلسل يڪسانيت جو عمل نظر اچي ٿو. ٻئي پاسي منظرنگاري هن ناول ۾ نظر نٿي اچي. جڏهن تہ منظرنگاري پڻ ناول جو هڪ اهم جزو آهي. ڊائلاگ پڻ گهڻا bold ناهن پر انتھائي عام آهن، جن ۾ گهرائي بنھہ ڪانھي، جڏهن تہ بھترين ڊائلاگَ، ڪھاڻيءَ جي اصل مفھوم کي واضح ڪرڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.
هن ناول جي نائڪا (هيروئن) جو روَيو، ناول جي اختتام تائين واضح نہ آهي تہ سندس روَيي بدلجڻ جو اوچتو سبب ڇا هو؟ جڏهن تہ اشارن ۾ اها ڳالھہ ٿيل آهي تہ هن ڇوڪريءَ جو يقينن ڪو اهڙو بئڪ گرائونڊ رهيو آهي، جنھن جي ڪري کيس هاديءَ (نائڪ) جا گهروارا پسند نہ ڪندا هئا ۽ خود هن ڇوڪريءَ جي ماءُ پڻ سندس حرڪتن تي ناراض رهي ٿي، پر جيئن تہ آخر تائين هيروئن جو ڪردار صحيح طور تي واضح نہ ڪيو ويو آهي، ان ڪري ڪھاڻي مُنجهيل ٿي پئي آهي. ان کان علاوہ هن ناول ۾ شروع کان آخر تائين ’رومانيت‘ جو عنصر رهي ٿو. هن ڪھاڻيءَ جا هيرو ۽ هيروئن صرف رومانيت جي دائري ۾ قيد رهن ٿا، جڏهن تہ هادي، جڏهن پنھنجا روَيا positive ڪري ٿو تہ رومانيت سان گڏوگڏ کيس معاشري لاءِ پڻ ڪارآمد ٿيندي ڏيکاريو وڃي ها تہ نوجوان يقينن هن ناول جي اهڙي روَيي مان لاڀ پرائين ها. هُونئن بہ اڄ ڪلھہ جي حالتن ۾ ڌرتيءَ سان محبت سان گڏوگڏ ڌرتيءَ جي جياپي جي جنگ لاءِ جيڪو ڪردار نوجوان کي ادا ڪرڻ گهرجي ان جو درس ڏيڻ اديب جو اولين فرض آهي.
اُميد آهي تہ ليکڪ، جڏهن بہ اڳتي ڪا نئين تخليق پڙهندڙن کي ڏيندو تہ انھن سمورين ڳالھين کي ذهن ۾ رکندا.
]ڇپيل: پندرهن روزہ ’عبرت مئگزين‘ 15 ڊسمبر 1991ع[