سائين محمود... (گوبند مينگهواڙ)
۽ ٻي ڳالھہ هونئن عام طور ليکڪن جي لکڻين جا پھريان ٻُڌندڙ سندن زالون هونديون آهن، پر سائين محمود جي هن ڪتاب ۾ آيل ڪيترن ئي ڪالمن جو پھريون ٻُڌرندڙ آءٌ رهيو آهيان، سو:
بڙا هَي درد ڪا رشتہ، يه دل غريب سَهِي!
پر اُن لاءِ آءٌ ڪو ڊِگهو مقالو ڪونہ لِکي رهيو آهيان. اسان جو دوست اِمتياز اَبڙو چوندو آهي تہ: ”سُٺو مقالو اُهو آهي، جنھن ۾ ٻُڌندڙن کي گهڻيون اوٻاسيون اَچن.“ سو پاڻ هتي قناعت کان ڪم ٿا وٺون ۽ چند هڪ ڳالھيون ٿا ڪريون.
پنھنجي اُستاد تي لِکڻ يا ڳالھائڻ بنھہ ڏُکيو ڪم آهي ۽ اُهو اُن صورت ۾ تہ اَڃان وڌيڪ ڏُکيو ٿي پوندو آهي، جڏهن اُها شخصيت گهڻ پاسائين هُجي. سائين محمود جي شخصيت جون ڪيتريون ئي ڊائمينشن آهن، ڪيترائي پھلو آهن، جن تي ڳالھائڻ جي وڏي گُنجائش موجود آهي. ٽي. وي، ريڊيو، اِسٽيج توڻي پرنٽ ميڊيا ۾ گُذريل ٻن ڏهاڪن کان ماڻھن جا ڪاڄَ سَجايا ڪندڙ سائين محمود اَڄ جڏهن پاڻ گهوٽ بڻجي مٿي ويٺو آهي، تہ سندس هي نالائق شاگرد هن تي ٻہ اَکر ڳالھائيندي سَرهائي پيو محسوس ڪري. گڏوگڏ کيس اِهو خوف بہ ورائي رهيو آهي تہ هڪ اَهڙي شخصيت، جنھن جي ڇانوَ ۽ ٻاجهہ هيٺ پَلجي، وڏا ٿيندڙ اسان جھڙا وجود هن سان ڪيترو اِنصاف ڪري سَگهندا.
بڙَ جي ڇانوَ، اَڳي کان گهاٽي..!
هڪ شاگرد جي حيثيت ۾ گُذريل پنجن ورهين کان هن سان ساٿُ جُڙيل آهي. اُن عرصي دؤران مون نہ رُڳو سائينءَ جي وارن ۾ تيزيءَ سان لھندڙ چانديءَ کي ڏِٺو آهي، پر هن جي شخصيت جي ٻين ڪيترن ئي رنگن سان پڻ پاڻ کي رُوشناس ٿيندي ڀانيو اَٿم، جن جي آشنائي مون لاءِ هر ڀيري اُتساھہ جو سامان کڻي آئي آهي.
پنھنجي مزاج ۾ سائين محمود هڪڙو نفيس ماڻھو آهي، جنھن وٽ پنھنجي اُصولن تي سوديبازيءَ لاءِ ڪا گُنجائش نہ هوندي آهي. مون کي ياد ٿو اَچي، اَڄ کان چار سال پھرين جو هڪڙو واقعو آهي. اسان پھرئين سال ۾ پڙهندا هُئاسين، سائينءَ جي سبجيڪٽ جي ليب هلي پئي، ڪم مڪمل ٿيڻ کان پوءِ هن اُستاد ۽ شاگرد جو پيءُ، ماءُ، ۽ اولاد جھڙو رشتو هُجڻ واريءَ ڳالھہ تي فر فر اَنگريزيءَ ۾ هڪڙو ڀاشن ڏِيڻ کان پوءِ گُذريل هفتي پرفارم ڪيل ايڪسپريمينٽ جنرل چيڪ ڪرائڻ جو چيو ۽ چيائين تہ: ”جن وٽ مڪمل جرنل ناهي، اُهي ٻاهر هليا وڃن.“ اُنھن ۾ آءٌ بہ هئس. سو مون سوچيو، ليکڪ ماڻھو آهي، ڪيڏانھن ويندو؟ ٺھي وينداسين. سو سائينءَ ڏي ويس ۽ ٽُٽل ڦُٽل لفظن ۾ چيم: ”سائين! ماءُ پيءُ پنھنجي اولاد کي ٿوري گهڻي Sympathy بہ ڏيکاريندا آهن.“ يڪدم چيائين: ”نو ٻَچا! تنھنجو هڪ ڏِنگي ماڻھوءَ سان پالو پيو آهي.“ ۽ پوءِ هن اَنگريزيءَ ۾ ٻاهر نڪرڻ لاءِ اِستعمال ٿيندڙ ٻہ اَکر ايڏو تہ زور سان چيا، جو اُن جي ٻئي لمحي ۾، مون پنھنجي پاڻ کي ليب جي ٻاهران هٿ ڪيو.
جرنل جي معاملي ۾ سائين محمود اَڃان تائين اسان سان جنرلن واري ڪار ڪندو آهي.
سائين محمود جي ڪتابن تي مون کان وڌيڪ سُٺو ٻيا مقرر ڳالھائي سَگهن ٿا، پر ’خواب نگر‘ جو هي سلسلو منھنجي سامھون ئي شروع ٿيو هو ۽ آءٌ اُن دؤر جي سڀني لاهن چاڙهن جو اَکين ڏِٺو شاهد آهيان. تنقيد جا سوين تير ترڪش مان نڪتا، بيجا ڪمينٽس پاس ٿيڻ جي بازار بہ سَدائين گرم رهي، پر اُن سَڄي عرصي ۾ مون سائينءَ جي ڪمينٽمينٽ ۾ ذري جيترو بہ جهول نہ ڏِٺو. سائين محمود هڪڙو لوئر ڪلاس مان اُڀري آيل ماڻھو آهي، اَهڙو ڪلاس، جنھن ۾ ماڻھن کي ورثي ۾ ساڙڻ لاءِ ڪي ٻيڙيون ميسر نہ هونديون آهن، اُنھن کي بس پنھنجي ٻلَ ۽ صلاحيتن جي آڌار اَڳتي وڌڻو هوندو آهي، اُن ڪري بہ سائين ڪڏهن پوئتي مُڙي نہ ڏِٺو آهي ۽ پنھنجي حِصي جو ڪم بِنا ڪنھن دادَ ۽ طلب جي ڪيو آهي.
’ميلان ڪنڊيرا‘ چيو آهي تہ، ”رائيٽر جي لِکڻي اِيئن هُجي، جيئن ٽيبل جي چؤڌاري ويٺل چار ماڻھو پاڻ ۾ ڳالھائيندا هُجن.“ ٻين لفظن ۾ ڪنڊيرا جو چوڻ آهي تہ لِکڻي عام فھم هُجي. سائين محمود جا هي ڪالم اُن وصف تي بلڪل پورا لھن ٿا، جنھن جو وڏو ثبوت هن کي مِلندڙ فيڊبيڪ آهي. سائين محمود جي اُن کان بہ وڌيڪ اَهڙي ريڊرشپ آهي، جنھن تائين خود هن جي بہ رَسائي ڪونھي، پر ’خواب نگر‘ رُڳو ساراھہ نہ، پر گهڻي حدَ تائين تنقيد هيٺ پڻ آيو آهي. ڪجهہ ماڻھن جو خيال آهي تہ هُو تمام گهڻو پيسمسٽ آهي ۽ هن جي لِکڻين تي اَشفاق احمد جو اَثر آهي. اِها ڳالھہ ڪنھن حدَ تائين مڃي بہ سَگهجي ٿي، پر لِکڻيون هونديون ئي گهڻو ڪري مطالعي جو اولڙو آهن.
جڏهن تہ سائينءَ تي تنقيد ڪندڙ ٻين ڌُرين جو خيال آهي تہ هن جا ڪالم اَخبار ۾ تہ ڇپجن ٿا، پر اُنھن ۾ خبر ڪابہ ناهي هوندي. ٻين لفظن ۾ اُنھن جو خيال آهي تہ سائين محمود ڪرنٽ اَفيئرس يا وري سياست تي بلڪل نٿو لِکي، جيڪو سندس وڏي ۾ وڏو ڊرا بيڪ آهي... پر آءٌ سمجهان ٿو تہ سائين محمود پنھنجي هر ڪالم ۾ سياست جو ئي تہ ذڪر ڪيو آهي. اَهڙي سياست، جيڪا اَسين سڀ رِشتن جي آڙ ۾ پاڻ سان جُڙيل ماڻھن سان ڪريون ٿا، اَهڙيون ويساھہ گهاتيون، جيڪي اَسين دوستيءَ جي نالي ۾ دوستن سان ڪرڻ جا عادي ٿي ويا آهيون. اَهڙي سياست، جيڪا اَسين قانون، اَخلاقي ۽ سَماجي معاهدن ۽ پاڻ سان لاڳو فرضن جي اَدائيگيءَ سان ڪندا آهيون، اَهڙي سياست، جيڪا اَسين پنھنجي پاڻ سان ڪندا آهيون.
بھرحال قحط الرجال جي ڏينھن ۾ سائين محمود هڪ اَهڙو ماڻھو آهي، جنھن وٽ نہ رُڳو زندگي گُذارڻ جو آرٽ آهي، پر هن جي شخصيت، هن جون لِکڻيون، اَهڙو مواد آڇين ٿيون، جن سان ماڻھو زندگي گُذارڻ ۽ جيئڻ جي وچ ۾ آرام سان فرق ڪرڻ سِکي سگهن ٿا.
آخر ۾ هڪڙي وضاحت ضروري آهي تہ مون هنن پنن ۾ سائين کي هُو يا هُن ڪري سَڏيو/لِکيو آهي، اِهو اُن ڪري جو اِنساني عظمتون مخاطب ٿيل لفظن کان اَلاهي مٿانھين سطح تي هونديون آهن ۽ اِها ڳالھہ مون سائين محمود کان ئي سِکي آهي.
]’خواب نگر: پھريان هڪ سؤ ڪالم‘ جي مھورت ۾ پڙهيل 2003ع [