رٽائر ناهي ٿيندي دل... (گوبند مينگهواڙ)
ٻہ سال اَڳ جڏهن ’خواب نگر‘ جي شروعات ٿي هئي تہ يونيورسٽيءَ جي ڪاريڊور ۾ هڪڙي ڇوڪرَي، ’خواب نگر‘ جي ’شھزادي‘ جو پاند جهليندي پُڇيو هو تہ: ”ڇا هي سلسلو باقائدہ جاري رهندو؟“ تہ هن وراڻيو هو: ”مَنُ ۽ ماڻھو تہ اِيئن ٿا چاهِن، اَڳيان اُنھن جي مرضي!“ ۽ پوءِ بيکاريءَ کي برَ ۾ ڪيف چڙهندا ويا ۽ دل جي ڳالھين جو اُهو سلسلو سوسائٽيءَ جي هر سيگمينٽ جي ماڻھوءَ کي پنھنجي دل جي آواز جو پَڙاڏو ڀانئجڻ لڳو.
اَخباري ڪالمن جي هڪڙي هفتيوار سلسلي کي ماڻھن پاران ايڏي موٽ دراَصل سنڌي سَماج جي بيچينيءَ جو مظھر هئي. اسان جي هڪڙي دوست ڪجهہ سال اَڳ ڏاڍي سُٺي ڳالھہ چئي هئي تہ سنڌ ۾ هڪ ئي وقت غير معياري سياست ۽ غير معياري شاعري ٿي رهي آهي. غير معياري سياست جو قِصو تہ خير پاڻ وٽ هاڻ معيار جي ڪنھن بہ ڪئٽيگريءَ کان چڙهي ويو آهي، پر اِها غير معياري شاعري، معيار جون سَرحدون اورانگهي، سَڄي سنڌي اَدب کي وڻ ويڙهيءَ جيان وڪوڙي وئي آهي. محدود اَشاعتي وسيلن، نالي چڙهيل ’نوجوان ليکڪن‘ ۽ ’ڪُرسين تي ڄَور جيان چھٽيل بيوروڪريٽ اَديبن‘ سان سَٿيل سنڌ جي اَدبي قافلي جڏهن ايڪيھين صديءَ ۾ پير پاتو هو تہ دُنيا ۾ پروفيشنلزم جو ٻڙڌڪ متل هو، پر پاڻ وارو لَڏو جيئن تہ تڏهن بہ اَدب ۽ اَديب جي ڪارج جھڙي موضوع تي سوچڻ کان پالھو هو، سو تڏهن بہ وائڙن جيان بيٺل هو ۽ اَڄ بہ آهي. نتيجو سنڌ جي سياست جيان اَدب ۾ بہ مختلف نہ نڪتو آهي. هونئن بہ ٻاڻ جھڙن ديسن ۾ جِتي نظرياتي توڻي هماليہ جيڏا ماڻھو بہ ڪو اِنقلاب نہ آڻي سَگهيا، اُتان جي اَديبن، ليکڪن ۽ شاعرن مان سَماج کي بس رُڳو ايترو ئي پلئہ پوندو آهي، پر ڏُک اِهو آهي تہ هيڏو سارو اَدبي لشڪر اَڃان تائين پنھنجي اَئپروچ ۾ نہ رُڳو مئچوئر نہ ٿي سَگهيو آهي، پر ذِلتن ۽ نااِنصافين جي ماريل هن سَماج جو ڀرجهلو ٿيڻ لاءِ وٽس ڪو بہ ويزن ڪونھي.
ٽئين دُنيا جي هن ننڍڙي خِطي سنڌ ۾، سَماج پاران اَدب مان ڪو اُتساھہ نہ وٺڻ هڪ تہ اَهڙي رُڃ جھڙي منظرنامي سبب ٿيو آهي، پر اُن جو ٻيو سبب اَدب جو صحافتي فارميٽ ۾ تبديل ٿي، ماڻھن تائين پھچڻ بہ آهي. اَخبار جي پنھنجي عمر آهي، پنھنجي ريڊرشپ ۽ پنھنجو تاثر آهي، اُتي لِکندڙن کي پڙهندڙن جي هڪڙي وڏي اَنگ کي ذهن ۾ رکي، مڃتا جي مقابلي ۾ لھڻو ٿو پوي، سو تڪڙي شُھرت مِلڻ جي اُنھيءَ آسان آڏاڻي تي ليکڪن کي طبع آزمائي ڪرڻ لاءِ يا سياست جو موضوع وڃي بَچيو يا وري پنھنجي تجربن ۽ پڙهيل ڪتابن جو واعظ ڪجي. سياست مان سنڌي ماڻھو اَڳي ئي ڍئو ڪيو ويٺا هئا ۽ ڪتابن مان اُنھن کي ڪجهہ بہ ڪونہ ورڻو هو يعني اُنھن جي پنھنجي ڳالھہ ڪِٿي ڪونہ هئي، اُنھن جي پنھنجي اَندر جي خال جو ذڪر ڪِٿي بہ ڪونہ هو.
هيءَ ئي اُها پُوائنٽ هئي، جِتان ’خواب نگر‘ ڪِلڪ ڪيو. درد جون تصويرون ٺھنديون ويون، رنگن سان گڏ بي رنگ وجودن جون ڳالھيون ٿينديون ويون ۽ تصوير جي آئيني ۾ عڪس ٺھندا ويا. ڊِپارٽمينٽل اِسٽور ۾ محتاط نموني هلندڙ ماڻھو، غريب فروٽ وڪڻڻ واري جي ريڙهي تان اَلاهي ڇڏَ ڇوٽ ڪرائڻ کان پوءِ ويندي ويندي هڪ اَڌ شئي مُفت ۾ ڪيئن کڻن ٿا، کان وٺي تدفين مھل موبائيل فون جي رِنگ ٽِيُونِ وڄڻ تائين، اِهي سَموريون ننڍڙيون ننڍڙيون ڳالھيون ’خواب نگر‘ جي هِنن سؤ ورقن ۾ سَلھاڙجي آيون، جيڪي هڪ ماڻھوءَ کي اِنسان ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ گُهربل هونديون آهن.
هڪ بھتر سماج جي تشڪيل لاءِ تبديليءَ جو بُنيادي ايڪو فرد آهي ۽ ’خواب نگر‘ ۾ اُهي سڀ ڳالھيون گُفتگوءَ هيٺ اِينديون رهيون، جيڪي تبديليءَ جي ڏُکوئيندڙ پنڌَ لاءِ Intiator ثابت ٿي سَگهن ٿيون، پر جيئن تہ سنڌي سوسائٽيءَ اَڃا تائين ڊولپمينٽل فيز نہ ڏِٺو آهي، سو اهي سڀ ڳالھيون ڪا اِجتماعي تبديلي آڻڻ کان قاصر آهن. پنھنجي پَرِ ۾ اِها هڪ ڪامياب ڪوشش ۽ پنھنجي حِصي جو ڪم آهي. ’ڪاوش’ معيار جي هڪڙي پرک آهي، اُتي هڪڙي سنڌي ليکڪ جو ايترو پروڊڪٽو ٿيڻ بہ هڪ ڪاميابي آهي. ’خواب نگر‘ جي حَدن جو تعين نثار بزميءَ جي سِٽن ڪيو هو، پر اُن جي پُڄاڻي مظھر لغاريءَ جي سِٽن جو هي سائِن بورڊ ڪري ٿو:
لکڻ کان لاتعلق ٿيو، مگر شاعر نہ ڄاتو هيءُ،
رٽـائر ناهي ٿيندي، دل چَري آ، بي چئي آهي.
]2002ع [