اڪيلي دل ۾ لکن کي ترسائيندڙ: محمود مغل (مرتضيٰ سيال)
واقعي بہ ڪالم هڪ وسيع موضوع آهي، جنھن جا ڪيترائي پھلو آهن. اڪثر اخبارن جا ڪالم گهڻو ڪري سياسي هوندا آهن، اهڙي صورتحال ۾ جڏهن اخبارن ۾ گهڻائي سياسي خبرن جي هجي، مضمون ۽ تجزيا بہ سياسي هجن ۽ وري ڪالم بہ ڪن سياسي معاملن تي هجن تہ عام پڙهندڙ عجيب قسم جي بوريت محسوس ڪري ٿو. صحافت جي دنيا ۾ مون هن وقت تائين جي تجربي مان اهو ئي سکيو آهي تہ هڪ عام پڙهندڙن اهڙيون شيون پڙهڻ چاهي ٿو، جيڪي پنھنجي فارميٽ ۾ مختصر، ڄاڻ ڀريون ۽ دلچسپ هجن. اهي آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻھو مس هوندا، جيڪي خشڪ موضوعن کي پسند ڪن ٿا. پڙهندڙن جي اڪثريت اهڙيون شيون پڙهڻ چاهي ٿي، جيڪي کين پنھنجي دل جي عڪاسي ڪندڙ محسوس ٿين. مثال طور ماني ڳڀي لاءِ پريشان ماڻھوءَ کي جيڪڏهن آمريڪي چونڊن تي ٺونٺ جيڏا تبصرا پڙهڻ لاءِ پيش ڪبا تہ هُو انھن ۾ ڪا بہ دلچسپي نہ وٺندو، ان جي ڀيٽ ۾ جيڪڏهن بک، بدحاليءَ بابت لکيل هڪ سِٽ بہ سندس آڏو ايندي تہ هُو ان کي دلچسپيءَ سان پڙهندو. اسان جو سماج جيڪو هن وقت انيڪ مسئلن، مونجهارن، ذهني بيزارين، بکن، بيمارين، بدحالين جي ور چڙهيل آهي، ان کي اها شئي ئي متاثر ڪري سگهي ٿي، جيڪا کيس پنھنجي زخمن تي مرهم محسوس ٿئي ۽ جنھن ذريعي کيس ٿوري ٿَڪي آٿت ملي.
اڄ ڪلھہ صحافت جي دنيا ۾ جديد لاڙا اچي ويا آهن. نيوز رائيٽنگ کان وٺي ڪالمن تائين جي اندازِ بيان ۾ ڪافي سھڻيون تبديليون آيون آهن، جنھن ڪري ئي ماڻھن جي دلچسپي اڃا تائين برقرار آهي، نہ تہ اليڪٽرانڪ ميڊيا تہ ماڻھن جو سمورو ڌيان پاڻ ڏانھن ڇڪائڻ جي ڪوشش ۾ ڪا ڪسر ڪونہ ڇڏي آهي.
اهو هڪ تخليقڪار جي تخليق جو ئي ڪمال آهي، جو ماڻھو نہ صرف پنھنجا سڀ ڪم ڪار ڇڏي، اها تخليق پڙهڻ لڳن پر نئين تخليق جو بيچينيءَ سان انتظار بہ ڪن. اصل ۾ اهو تڏهن ئي ممڪن بڻجي ٿو جڏهن تخليق ۾ انھن ماڻھن جي ڪيفيت جو عڪس هجي.
محمود مغل بہ سنڌ جي انھن آڱرين تي ڳڻڻ جيترن تخليقڪارن مان هڪ آهي، جن جي پڙهندڙن جو هڪ وڏو حلقو آهي ۽ جيڪي سندس هر لکڻيءَ جو بيچينيءَ سان انتظار ڪن ٿا. محمود مغل، ڪالم نويس بہ آهي، ڊراما نويس بہ آهي، ڪمپيئر بہ آهي تہ نوجوان نسل کي علمي شعور ڏيندڙ استاد بہ آهي. هن جون اهي سڀ سڃاڻپون پنھنجي پنھنجي حوالي سان منفرد حيثيت رکن ٿيون، پر منھنجي نظر ۾ هن جي سڀني کان منفرد حيثيت اها آهي تہ هُو سٺو ماڻھو آهي. حساسيت، لکڻين سان گڏ هن جي ذات ۾ بہ شامل آهي، هُو ٻئي جي مسئلي تي بہ ايترو ئي پريشان ٿي ويندو آهي، جيترو پنھنجي مسئلي تي. سچي ڳالھہ اها آهي تہ محمود نيڪ نيت ۽ نفيس دل جو مالڪ آهي. هي منھنجو دوست آهي ۽ هڪ دوست جي حيثيت ۾ مون جيتري تائين کيس پرکيو آهي تہ هي مون کي ڪٿي بہ مفاد پرست نظر نہ آيو آهي. ’خواب نگر‘ سندس انھن ڪالمن جو مجموعو آهي، جيڪي ’ڪاوش‘ ۾ ڇپيل آهن ۽ پڙهندڙن وٽان انھن کي ڪافي پذيرائي حاصل ٿي آهي، انھن ڪالمن کي گڏ ڪري ڪتابي صورت ۾ آڻڻ سٺي ڳالھہ آهي.
اها حقيقت آهي تہ محمود جي لکڻين ۾ عوام جو احوال سمايل آهي. سندس Feelings پڙهندڙن کي پنھنجا احساس لڳن ٿيون، اهو ئي سبب آهي جو کيس پڙهندڙن جو وڏو حلقو پسند ڪري ٿو.
’خواب نگر‘ ۾ زندگيءَ جي مختلف موضوعن تي ڪالم شامل آهن، جيڪي پڙهڻ کان پوءِ اتساھہ پڻ ملي ٿو. محمود جي الم تي گرفت ايتري تہ مضبوط آهي، جو ائين لڳي ٿو تہ هُو ماڻھن جي دل مان گهمي اچي ٿو ۽ اتي جيڪي وارتائون ۽ ويچار ڏسي ٿو، انھن کي موضوع بڻائي ٿو. سندس لکڻيون پڙهڻ سان سوچ ۽ فڪر جي گهِرائيءَ وارا احساس اڀرن ٿا. هن جا موضوع عام معمول جا آهن، جن ۾ نہ روايتي سياسي جهڳي آهي نہ ادبي ڄُنڊا پَٽ آهي ۽ نہ ئي ڪنھن نااهل کي اجايو پَٽڪو ٻڌائڻ جي ڪوشش، خدا جي زمين تي گهمندي ڦڙندي هن جي اک جيڪو ڪجهہ ڏسي ٿي ۽ سندس دل جون جيڪي ڪيفيتون جُڙن ٿيون، هُو انھن کي جيئن جو تيئن پيش ڪري ٿو. سندس ڪالم اجائي فنڪاريءَ کان آجا ۽ دل سان لکيل هوندا آهن. هن جا ڪالم هن جي نفاست ۽ حساسيت جو اهڙو اظھار آهن، جيڪي پڙهندڙن جي دلين کي ڇُهي وٺندا آهن ۽ اها ئي خوبي هن جي ڪالمن کي ٻين کان الڳ ٿلڳ ڪري ڌار سڃاڻپ بخشي رهي آهي، مون کي تہ هُو ڪنھن اهڙي معصوم ٻارڙي جيان لڳندو آهي، جيڪو دنيا کي پنھنجي Morality جي نظر سان ڏسندو آهي ۽ حيران پريشان ٿيندو آهي، تہ دنيا اهڙي ڇو آهي؟ هُو جيئن تہ پاڻ نفيس آهي، ان ڪري چاهيندو آهي تہ سموري دنيا نفيس ٿي وڃي. هُو ڳوٺن کان شھرن ڏانھن لڏپلاڻ تي بہ فڪرمند آهي، تہ ساڳئي وقت کيس اها ڳالھہ بہ ڏک پھچائي ٿي تہ اسين پنھنجي نئين نسل کي پنھنجي ثقافتي ماڳن مڪانن، رهڻي ڪھڻي، اخلاقي طور طريقن کان واقف ڪرڻ بدران کين غير ضروري شين ڏانھن راغب ڪريون ٿا. هُو اسان کي اهو احساس ڏيارڻ جي ڪوشش ڪري ٿو تہ جيڪڏهن اسان جي ايندڙ نسل جون پاڙون پنھنجي ڌرتي ۾ کُتل نہ هونديون، تہ اسين پنھنجي سڃاڻپ وڃائي ويھنداسين.
سندس اندازِ بيان بہ سندس جيان بنھہ سادو، سلوڻو ۽ معصوم آهي. هن جا ڪالم پڙهڻ کان پوءِ ائين لڳندو آهي، ڄڻ اسان سندس سامھون خاموش ويٺا آهيون ۽ هُو ڳالھائي رهيو آهي ۽ پنھنجي دل جي ڳالھہ جيئن جو تيئن بنا ڪنھن حجاب ۽ رک رکاءَ جي بيان ڪري رهيو آهي، سندس انداز ڪيڏو نہ زبردست آهي:
”ماڻھو پاڻ ئي اڪيلو آهي ۽ پاڻ ئي هجوم، لکن ماڻھن جي وچ ۾ اداس، اڪيلي دل کڻي گهمندو رهي ٿو ۽ هڪ ئي وقت اڪيلي دل ۾ لکن کي ترسائي ٿو.“
۽:
”ڌڻيءَ جي عظمتن جو ٿورو ادا ڪرڻو اٿئي تہ پنھنجي مک تي ازل ابد جي مرڪ رک. ڪنھن ڏانھن مرڪ جو تحفو موڪلڻ چاهين تہ اها نجي مرڪ هجي ڪاروباري نہ هجي...“
يا وري سندس ڪالم جو هي پئراگراف:
”وقت بہ اهڙو ئي هڪڙو ماهر استاد اٿوَ صاحبانِ عقل... جيڪو تيزيءَ سان گذرندي تجربي جي ’وڏو عام.... ننڍو عام‘ جي ذريعي اسان جو حساب ڪتاب درست ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي، اها اسان جي ناقص عقلمندي آهي، ذهني ڪمزوري هوندي آهي جو اسين پنھنجي تجربن کي ڪابہ اهميت ڪونہ ڏيندا آهيون.“
محمود مغل جي ڪالمن جا عنوان بہ ڏاڍا دل کي ڇھندڙ هوندا آهن، جيئن: ’جيا بيقرار هئي‘، ’هڪڙي ڀاڪر جي گهرج آهي‘، ’نامہربان موسم‘، ’شناختي ڪارڊ‘، ’هارَ... وِيرَ‘، ’پڪو پرامز‘، ’سرخاب جا پَرَ‘، ’پٿر جا ماڻھو‘ وغيرہ. محمود مغل جا ڪالم بند پيل دماغ جي دريءَ کي کولي ڇڏين ٿا، جنھن کان پوءِ حقيقت جا رنگ اکين سامھون اچي وڃن ٿا. سندس ڳالھيون، ڏاڍيون معنيٰ خيز ۽ معصوم آهن. ’دوست محبتن جي فصلن جا سلا هوندا آهن.‘ هُو محبتن جو پرچارڪ آهي، سو بہ ڌڻيءَ جي رضا خاطر ۽ جيڪو ڌڻيءَ جي رضا خاطر ڪجهہ ڪرڻ چاهي تہ يقينن سندس ٻيڙا پار ٿي ويندا آهن.
محمود جو اندازِ بيان بنھہ نرالو ۽ انوکو آهي، پر سندس ڊڪشن مان اها ڳالھہ ضرور محسوس ٿيندي آهي تہ هُو اشفاق احمد کان گهڻو متاثر آهي، زندگيءَ کي هڪ گل سمجهندڙ محمود کي اها ڳالھہ هر وقت پريشان ڪندي رهي ٿي تہ:
”زندگي، سوداگري بڻجندي وڃي ٿي هر ڪو ’ٻو پئسي جو فائدو‘ ڳولي ٿو، ڪٿان بہ اچي، ڪيئن بہ اچي بس رڳو فائدو ملي... نقصان کان ڌڻي بچائي... اها ئي وقت جي سوچ بڻجي وئي آهي. فائدي جي چڪر ۾ مليل نقصان جي خبر ئي نٿي پوي... خبر پئي بہ ٿي تہ الاهي دير ٿي وڃي ٿي.“
محمود مغل ’خواب نگر‘ ۾ بہ حقيقتون ڳولي ۽ لکي ٿو، هُو مصنوعيت جي دنيا کان پري ۽ سچ جو ڳولائو آهي. منجهس وڏي ۾ وڏي خوبي اها آهي تہ هُو لفظن جي قدر ۽ قيمت کي نہ رڳو ڄاڻي ٿو، پر انھن جي استعمال جو هنر بہ کيس چڱيءَ ريت اچي ٿو. هُو پنھنجي ذهن جي زمين تي جيڪي خواب پوکي ٿو، انھن جي ساڀيان جي حسرت بہ رکي ٿو. هُو، هن ننڍڙي سماج ۾ وڏو ذهن رکندڙ ماڻھو آهي، هڪ اهڙو ماڻھو جيڪو صرف سچ جو ئي ساٿي آهي، منھنجي دُعا آهي تہ محمود مغل جي قلم جو هيءُ سفر مسلسل جاري رهي.
]’خواب نگر: پھريان هڪ سؤ ڪالم‘ جي مھورت ۾ پڙهيل 2003ع [