محمود مغل: هڪ سنڌ شناس (انور ابڙو)
سڀني جو اِهو بہ خيال هو تہ، ”ائين بہ ناهي تہ اسان جي ادارن وٽ اهڙن ڪمن لاءِ فنڊس ناهن، پر اصل مسئلو ادارن جي سربراهن ۽ اُنھن جي ترجيحن جو آهي. جيڪڏهن اسان جي علمي، ادبي ۽ ثقافتي ادارن کي پرخلوص، ڄاڻو ۽ قومي جذبي سان ڪم ڪندڙ ۽ ايماندار سربراھہ ملن تہ، اهي وڏو ڪم ڪري سگهن ٿا.“
ان دوران ئي سنڌ جي سمورن علمي ۽ ادبي ادارن جي سربراهن تي نظر وجهندي چيو ويو تہ، ”سنڌ جو جديد شاعر اياز گل، سچل چيئر جو سربراھہ رهيو آهي. اهڙي طرح تازو سنڌ جي هڪ بھترين ليکڪ محمود مغل کي سنڌالاجيءَ جو نئون ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو آهي.“
اِن گفتگوءَ دوران اِهو بہ چيو ويو تہ، ”هِن وقت سنڌ جي جن علمي، ادبي ۽ تاريخي موضوعن تي پي ايڇ ڊيءَ جون ڊگريون ڏنيون پيون وڃن، تن مان اڪثر غير معياري آهن، ڇاڪاڻ جو نہ نوان موضوع کنيا ٿا وڃن ۽ نہ نئين تحقيق ڪئي ٿي وڃي. اهڙي صورتحال جو ذميوار پي ايڇ ڊي ڪندڙن بدران انھن جي گائيڊس کي قرار ڏنو ويو. ”هِن وقت جيئن ڪمزور ماستر؛ ڪلاسن ۾ اچي ويا آهن، ائين علمي لحاظ کان ڪمزور ماڻھو پي ايڇ ڊي جا گائيڊ بڻجي ويا آهن،“ هڪ دوست چيو، ”ڳالھہ تہ صحيح هئي، پر اڄ اسان کي سنڌالاجيءَ ۽ اُن جي نئين سربراھہ بابت لکڻو آهي.“
ماضيءَ ۾ سنڌالاجيءَ جو هڪ شاندار ڪم اِهو بہ هوندو هيو تہ، اِها سنڌ يونيورسٽيءَ پاران مختلف ماڻھن کي ڪرايل پي ايڇ ڊيءَ جي ٿيسز ڪتابي صورت ۾ شايع ڪرائيندي هئي، جن ۾ هڪ اهم ٿيسز ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي ’سنڌي غزل جي اوسر‘ پڻ هئي، جيڪا ٻن جلدن ۾ شايع ڪئي ويئي هئي. ان سان گڏ سنڌالاجي، سنڌي ٻوليءَ جي بھترين ڪتابن تي، اُنھن جي ليکڪن کي ايوارڊ پڻ ڏيندي هئي، جيئن اِن گهڻو ڪري 1978ع ۾ تاج جويو ۽ اياز گل کي سندن شاعريءَ جي گڏيل ڪتاب تي ڏنو هو. ان بعد بہ اِهو سلسلو هليو، پر پوءِ اِهو بند ٿي ويو. هاڻي جنھن جاءِ تي سنڌالاجي بيٺي آهي، اُتان اِن کي نئين ۽ جديد انداز سان پنھنجو نئون سفر شروع ڪرڻو آهي، ڇاڪاڻ جو هاڻي آءِ ٽي جي مدد سان سنڌالاجيءَ کي وڌيڪ شاهوڪار، جديد ۽ متحرڪ بڻائي سگهڻ جا تمام گهڻا امڪان ۽ موقعا موجود آهن، صرف vision ۽ ڪم ڪرڻ جي تڙپ کپي.
منھنجي ذاتي راءِ آهي تہ، ڪنھن بہ حقيقي تخليقڪار کي ڪنھن بہ سھاري، بيساکي يا مدد جي ضرورت ناهي پوندي. هُو ڪنول جي گل جيان سَرَ مان سِرُ مٿي کڻي اُڀري، ماڻھن جو پاڻ ڏانھن ڌيان ڇڪائي وٺندو آهي ۽ جيڪي ليکڪ پنھنجي ادبي سفر جي ابتدا ۾ ڪنھن سھاري جي آڌار، پنھنجن لفظن جا ڪمزور وکر کڻي اڳتي وڌندا آهن، انھن جي ”مڻن کي بہ موٽ ٿيندي آهي“ ۽ اهي پنھنجي عمر جي آخري گهڙيءَ تائين، پنھنجي اندر جي تخليقڪار کي مانائتي انداز ۾ کڻي، هلي ناهن سگهندا. هو اڌ پنڌ تي ئي ادبي طور دم ڏيئي ويھي رهندا آهن. اِها ٻي ڳالھہ آهي تہ ڪي تمام وڏا تخليقڪار هوندا آهن، پر انھن کي سندن ذاتي الميا اڳتي وڌڻ ۽ کين ادب کي پنھنجي زندگيءَ جي هر سرگرميءَ جو محور بڻائڻ جي ڪا گهڻي اجازت ناهن ڏيندا. ان پسمنظر ۾ جڏهن ڊاڪٽر محمود مغل کي ڏسجي ٿو تہ، اهو چئي سگهجي ٿو تہ، هِن ماڻھوءَ ۾ بيپناھہ تخليقي صلاحيت آهي، منجهس جستجو ۽ جنون آهي ۽ جنھن مٿان نوان ويچار ڇانورو ڪري توڙي سندس آس پاس هٿَ ادب جا ٻڌي بيٺل هوندا آهن، تنھن ڪري هِن 1975ع کان پوءِ جڏهن بہ، جيڪو بہ علم ۽ ادب سان لاڳاپيل سفر شروع ڪيو آهي، اُن ۾ هيءُ ڪامياب ئي ويو آهي.
آغا سليم، امر جليل، تاج بلوچ، قمر شھباز، عبدالقادر جوڻيجو، نورالھديٰ شاھہ، غلام نبي مغل، حميد سنڌي، شوڪت حسين شورو ۽ بادل جمالي واري ٽھيءَ کان پوءِ واري آيل ٽھيءَ جي بھترين ڪھاڻيڪارن، ڊرامي نگارن ۽ ڪالم نگارن ۾ محمود مغل بہ شامل آهي. هِن جي ٽھيءَ ۾ جيڪي ٻيا اهم ليکڪ اچن ٿا، انھن ۾ بدر ابڙو، تاج جويو، ڪيھر شوڪت، رزاق مھر، طارق عالم ابڙو، نصير مرزا، اياز گل، ادل سومرو، رحمت ﷲ ماڃوٺي، زيب سنڌي، جان خاصخيلي، محمد علي پٺاڻ ۽ ڪجهہ ٻيا شامل آهن. هِن ٽھيءَ ۾ محمود مغل بلڪل ائين پنھنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿو، جيئن اسان جا مٿي ڄاڻايل معتبر ليکڪ رکن ٿا. سچ اِهو آهي تہ محمود مغل ”ڪنھن بہ ادبي ڌر“ جو حصو ٿيڻ بدران پنھنجي آزاد انداز وارو علمي ۽ ادبي سفر؛ بنا ڪنھن ادبي تڪرار يا مقابلي جو حصو بڻجڻ جي، خاموشي، پر تيزيءَ سان جاري رکيو آهي.
سنڌي شھري ماحول جي هِن نمائندہ ڪھاڻيڪار ۽ ڊرامي نگار حيدرآباد ۾ رهي، ڪراچيءَ جي ڊرامي جي اسٽيج (پي ٽي وي) تان جيڪي 23 انفرادي ڊراما، 9 لانگ پليز (اردوءَ ۾)، 13 سيريئلز (اردو ۾) ۽ 2 سيريئلس (سنڌيءَ ۾) ڏنيون، اُهي موجودہ دؤر جي اُن درد جون عڪاس آهن، جيڪو درد اسان جي دل جي دامن سان لڳي، اسان کي پنھنجي قومي، سماجي ۽ ثقافتي بيوسيءَ جي، بار بار ياد ڏياري ٿو.
محمود مغل جي سيريئلس مان ‘سمجهوتہ‘، ’روشِ‘، ’نوري ڄام تماچي‘، ’ماه پارا‘، ’دل اُسي چاهتا هي’، ’اس نَي ڪھا تھا‘ ۽ ’عشق آتش‘ ڏسندڙن ۾ تمام گهڻيون مقبول ٿيون هيون.
محمود مغل 1975ع کان ڪھاڻيون لکڻ شروع ڪيون ۽ 1984ع کان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي لڳاتار ڪم ڪرڻ لڳو. هيءُ جڏهن پي ٽي وي جي سنڌي پروگرام ’پرک‘ (جنھن جا هِن 1993ع کان 2011ع تائين لڳاتار 732 پروگرام ڪيا) جي ميزبانيءَ جا فرض انجام ڏيندو هو تہ، اسلم آزاد کان پوءِ هيءُ ان پروگرام جي جان محسوس ٿيندو هو. ’پرک‘ پروگرام محمود مغل جي موجودگيءَ سبب هڪ اهم پروگرام بڻجي پيو هو.
”مون 2011ع ۾ پاڻ، پنھنجي مرضيءَ سان پي ٽي ويءَ تان اِهو پروگرام نہ ڪرڻ جو، اِهو سوچي فيصلو ڪيو تہ، هاڻي نوجوانن کي موقعو ڏيڻ گهرجي،“ محمود مغل چوي ٿو.
اهڙي طرح سندس ڪھاڻين جا 9 ڪتاب پڻ جديد سنڌي ڪھاڻيءَ جي تاريخ ۾ سندس هڪ الڳ حيثيت ٺاهين ٿا. سندس ڪھاڻين جي ڪتابن ۾ ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ ۽ ’تو سنگ، تو بن ڏينھڙا‘ ۽ ٻہ ناول؛ ’هٿَ ريکائن کان خالي‘ ۽ ’سرءُ‘ جديد سنڌي ادب ۾ اهم جاءِ والارين ٿا. اهڙي طرح يارهن سالن جي محنت سان هِن جو؛ سنڌي سئنيما ۽ سنڌي فلمن تي لکيل ڪتاب ’سنڌ ٽاڪيز‘ پڻ هڪ تاريخي دستاويز آهي.
محمود مغل هڪ بھترين ڪالم نگار جي حيثيت ۾ پنھنجي پڙهندڙن جو هڪ وسيع حلقو رکي ٿو. روزاني ڪاوش ۾ ’خواب نگر‘ جي عنوان سان سندس شايع ٿيل ڪالم جن مان چونڊ 100 ڪالمن جو ڪتاب پڻ اچي چڪو آهي. کيس ڪالم نگاريءَ جي دنيا ۾ هڪ الڳ حيثيت ڏيارين ٿا. هِن روزاني ڪاوش ۾ لڳاتار 438 ڪالم لکيا. ان کان سواءِ هِن ڪيترن ئي ڪتابن جا مھاڳ ۽ ٻيا علمي ۽ ادبي ليک پڻ لکيا آهن.
اڄ سنڌ جو هيءُ بھترين ليکڪ سنڌ جي هڪ اهم ثقافتي ۽ تاريخي اداري ’سنڌالاجيءَ‘ جو 24 جولاءِ 2014ع کان ڊائريڪٽر مقرر ٿيو آهي. اهڙي اديب جو هِن اداري جو سربراھہ ٿيڻ اسان جي لاءِ خوشيءَ جو سبب آهي. جڏهن انعام شيخ صاحب ۽ بعد ۾ اعجاز منگي صاحب سنڌي ادبي بورڊ جا سيڪريٽري مقرر ٿيا هئا، تہ اُن وقت اِنھن جي مقرريءَ تي بہ اسان کي خوشي ٿي هئي، ڇاڪاڻ جو اسان جي راءِ هئي تہ، سنڌ جا باصلاحيت نوجوان پڻ سنڌ جي اهم ادارن جي سربراهيءَ واريون ذميواريون سنڀالين ۽ سنڌ کي پنھنجي نئين سوچ، قابليت ۽ چست عمل سان اڳتي وٺي هلن، رڳو اڳوڻي سوويت يونين جي پولٽ بيورو وانگر، اُنھن ۾ ڪراڙا نہ ويٺا هجن. (سوويت يونين جي پولٽ بيورو ۾ جڏهن گورباچوف کي ميمبر مقرر ڪيو ويو هو تہ، اِن کي نوجوان سمجهيو ويو هو). سو اسان کي پنھنجن بزرگن جي لاءِ تمام گهڻو احترام آهي، پر اِنھن کي هاڻي، نوجوانن کي جاءِ ڏيئي، پاڻ کي رضاڪاراڻي طور اهڙن ڪمن ۾ مصروف رکڻ گهرجي، جتان سنڌ جو نئون نسل ۽ سنڌ، سندن ڀرپور علم، تجربي ۽ مشاهدي مان فائدو حاصل ڪن.
سنڌالاجيءَ ۾ ڊائريڪٽر جي حيثيت ۾ ڪم ڪندڙ بھترين ليکڪن واري فھرست ۾؛ عبدالقادر جوڻيجو ۽ شوڪت حسين شورو کان پوءِ هاڻي محمود مغل جو بہ نانءُ شامل ٿي ويو آهي. سو هِتي اِها ڳالھہ ڪرڻ مناسب رهندي تہ، سنڌالاجيءَ ۾ بہ ائين نہ ٿيڻ گهرجي، جو هِن جي ايندي ئي سندس خلاف ماڻھو ائين ڪم ڪرڻ شروع ڪري ڏين، جيئن طاهرالقادري ۽ عمران خان اسلام آباد ۾ ڌرڻو هڻي، سوا سال تائين مس حڪمراني ڪندڙ ميان نواز شريف جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڇاڪاڻ جو هاڻي اِهو عام ورتاءُ آهي تہ، اسين ڪنھن بہ اهل ۽ باصلاحيت ماڻھوءَ کي پنھنجن ذاتي مفادن خاطر گهٽ برداشت ڪندا آهيون. تنھن ڪري اسان کي اهو طئہ ڪرڻو پوندو تہ، جيڪي بہ اسان جا باصلاحيت ماڻھو، جيتري بہ وقت لاءِ، جيڪا بہ ذميواري سنڀالين ٿا، انھن کي (ساڻن پنھنجي سٺي يا خراب تعلق جي باوجود) اها ذميواري نڀائڻ ڏني وڃي. ان دوران ڀل اُنھن جي ڪارڪردگيءَ تي نظر رکجي ۽ جيڪڏهن هُو ڪو غلط ڪم ڪن تہ، کين ٽوڪجي بہ. ان سان گڏ اسان کي گهرجي تہ جيڪڏهن ادارن جي اِنھن ذميوار دوستن کي، ڪنھن مرحلي تي، ڪنھن بہ دوست جي مدد جي ضرورت پوي تہ، اُها پنھنجو قومي فرض سمجهي کين ڏيڻ گهرجي. مان سمجهان ٿو تہ، اهڙي طرح، پنھنجن ادارن کي ’قومي ملڪيت‘ سمجهي، اُنھن کي ترقي ڏياري سگهجي ٿي. (پر هِن کي واقعي هلڻ نہ ڏنو ويو ۽ هيءُ چند مھينن جي اندر ئي اِن عھدي تان استعفيٰ ڏيئي ويو.)
اسان سمجهون ٿا تہ، مھتاب اڪبر راشدي صاحبہ کان پوءِ محمود مغل صاحب ئي آهي، جيڪو پنھنجي عمر جي اُن حصي ۾ هِن اداري جو سربراھہ مقرر ٿيو آهي، جتي هُو نہ پوڙهو آهي ۽ نہ بلڪل جوان آهي. هيءُ هڪ مئچوئر عمر ۾ هِن اداري ۾ آيو آهي. ان سان گڏ هِن سان اميدون اِن ڪري بہ وابستہ ڪجن ٿيون جو هينئر تائين سندس ڪردار صاف، شفاف ۽ ايمانداريءَ وارو رهيو آهي.
اِهو صحيح آهي تہ سنڌالاجيءَ کي مھتاب اڪبر راشديءَ پنھنجي دؤر ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ ڏني هئي. مون کي ياد آهي تہ انھن ڏينھن ۾ مان ’مھراڻ يونيورسٽيءَ‘ جي پھرئين سال ۾ پڙهندو هوس (1986ع ۾)، تہ مھتاب اڪبر راشديءَ سنڌالاجي پاران هڪ شاندار ڪانفرنس منعقد ڪرائي هئي. ان موقعي تي سنڌالاجيءَ جي ڀرسان ان جي ساڄي پاسي تي پيل خالي پلاٽ تي راڳ رنگ جو بندوبست ڪيو ويو هو. ڄامشوري جي شام ۾ سنڌ جي مرحوم ڪلاسيڪل فنڪارن جي ڳايل ڪلامن تي، سندن ئي گيٽ اپ ۾ نوجوانن کان پرفارم ڪرايو پئي ويو. ان دوران ئي اُن پروگرام جي اسٽيج ڌڙام سان هيٺ اچي ڪِري هئي، جنھن کان پوءِ اِهو ميلو ڦِٽي ويو هو. سو هينئر هيءُ ميلو ڦِٽائڻ جي ڪوشش نہ ڪرڻ گهرجي.
انھن ڏينھن ۾ مان ڪڏهن ڪڏهن سنڌالاجيءَ مان نوٽس فوٽو ڪاپي ڪرائڻ ويندو هوس، ڇاڪاڻ جو مھراڻ يونيورسٽي توڙي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ رکيل هڪ هڪ فوٽو اسٽيٽ مشين تي اڪثر شاگردن جي پيھہ هوندي هئي. ان جي ابتڙ سنڌالاجيءَ ۾ گهٽ شاگرد ايندا هئا. اُتي مون حسن هتار صاحب (جيڪو سنڌالاجيءَ جي آڊيو ويوئل سيڪشن ۾ مقرر هو) کان هڪ ڀيري فقير عبدالغفور جو رڪارڊ ڪيل انٽرويو ٻڌو هو، جنھن ۾ هُن چيو پئي تہ، ”مان جاپان بہ ويو هيس ۽ اُتي مان، اُتان جي صدر سوزوڪيءَ سان بہ مليو هوس... اِها سوزوڪي، جيڪا پاڻ وٽ ناهي هلندي، اِهو نالو هو اِن جو...“ اهڙي طرح هِن اينميري شمل بابت چيو هو تہ، ”جرمنيءَ ۾ مان مائي شَمُلِ سان بہ مليو هوس.“
انھن ئي ڏينھن ۾سنڌالاجيءَ جي آڊيو ويوئل سيڪشن ۾ سنڌ جي اهم شخصيتن جي انٽرويوز ۽ ڪلاسيڪل توڙي جديد راڳ جي شاندار ڪليڪشن موجود هئي ۽ اڃا اِن تي تيزيءَ سان ڪم هلندڙ هو. مون کي ڌنڌلو ياد آهي تہ هِنن سنڌ جي سياستدانن جا بہ انٽرويوز رڪارڊ ڪيا پئي، جن ۾ گهڻو ڪري محترم جي ايم سيد جو بہ انٽرويو شامل هو. پوءِ سنڌ جي اِن سرمائي مان اسان پنھنجيون ذاتي ڪمپنيون ٺاهي، اهو ورثو کپائڻ شروع ڪيو. اسان اِن راءِ جا آهيون تہ اِهو سمورو سرمايو سنڌ جي ماڻھن تائين لازمي طور پھچايو وڃي، ڇاڪاڻ جو سنڌالاجي ڪو مھين جو دڙو تہ نہ آهي، جتي اِهو خزانو دفن ٿيل هجي، پر اِها سنڌ جي ثقافت، تاريخ، ادب ۽ اينٿروپولاجيءَ جي هڪ جيئري جاڳندي ميوزيم آهي، پر ضروري هيو تہ، سنڌ جو اِهو سرمايو سنڌالاجيءَ جي ٽيگ سان سنڌ جي ماڻھن تائين پھچي ها ۽ اُن مان حاصل ٿيندڙ ناڻو سنڌالاجيءَ جي اڪائونٽ ۾ ئي جمع ٿيڻ گهرجي ها، پر افسوس جو شايد ائين نہ ٿي سگهيو.
اهڙي طرح اسان جي ڪجهہ محققن تي الزام آهي تہ، انھن سنڌالاجيءَ مان تاريخي مواد کڻي وڃي پنھنجا ذاتي انسٽيٽيوٽ ٺاهيا. جڏهن ائين ٿيندو تہ پوءِ سنڌالاجي تباھہ نہ ٿيندي تہ ٻيو ڇا ٿيندو؟ اسان اِهو بہ ڏٺو آهي تہ سنڌ جي اڪثر ادارن ۾ ماڻھو ڪيترن ئي سالن (ايستائين جو رٽائرمينٽ) کان پوءِ بہ لڳاتار سربراھہ بڻيا ويٺا آهن، جتي نہ هُو پنھنجي ڪا خاص ڪارڪردگي ٿا ڏيکارين ۽ نہ ڪنھن نئين، ڪم واري ماڻھوءَ کي اندر اچڻ ٿا ڏين، تنھن هوندي بہ سنڌالاجيءَ ۾ ڪنھن حدتائين مناسب وقت تي (جيڪا هونئن تہ گهڻو اڳ ۾ اچڻ گهرجي ها) انتظامي تبديلي آڻي، اِن جي ترقيءَ جي سفر جو نئين سِر سانباهو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي آهي، تنھن ڪري اسان کي اميد آهي تہ ڊاڪٽر محمود مغل، هڪ سنڌ شناس ۽ هڪ بھترين ليکڪ ۽ منتظم جي حيثيت ۾ سنڌ جي هِن ثقافتي مرڪز کي اهڙي طرح ٺاهيندو، جديد بڻائيندو، وڌائيندو ۽ اُن کي سڄي دنيا سان جوڙيندو جو جڏهن ڪو ڏيھي يا پرڏيھي ماڻھو هيءُ ادارو ڏسڻ ايندو، يا اِن کي ويب سائيٽ تي ڏسندو تہ اُن کي سنڌ ۽ اُن جي سونھن هڪ جاءِ تي شاندار انداز ۾ محفوظ ٿيل نظر ايندي.
]7 سيپٽمبر 2014ع تي لکيل ۽ 2017ع ۾ انور ابڙي جي شايع ٿيل ڪتاب ’قلم جا وارث‘ ۾ شامل[