محمود مغل سان ملون (مرتضيٰ سيال ۽ واحد پارس هيسباڻي)
جواب: مان الاءِ ڇو ڪٿي بہ پاڻ کي فِٽ محسوس نہ ڪري سگهندو آهيان. اها موليٰءِ ڪُل جي مھر آهي، جو مان هيترا سار ڪم ڪري وٺان ٿو ۽ حياتي، هيترن خانن ۾ ورهايل آهي، سڀ ڪجهہ ٿئي ٿو... ٿئي ڇا ٿو؟... ٿي وڃي ٿو... اسين تہ هونئن بہ ڪَٺ پُتليون آهيون... سڀ ڪجهہ تہ مٿي طئہ ٿئي ٿو، پر بھرحال نظر تہ اسين ئي اچون ٿا نہ... هاڻي ان نظر اچڻ ۾ منھنجي خيال ۾ تہ مان هڪ استاد بھتر آهيان.... علم جي وکير ۾ بھتر اعتقاد رکندڙ آهيان. مون کي حضرت علي ڪرم ﷲ وجه جو اهو قول، حياتيءَ جو مول لڳندو آهي تہ، ’موليٰ... اسين تنھنجي ان وراثت تي خوش آهيون، جو تو اسان کي علم عطا ڪيو آهي ۽ جاهلن کي دولت.‘... پر يار مرتضيٰ.... جي غور سان ڏسين تہ ٿوري دولت، ٿورو سڪو رائج الوقت هن مون کي بہ عطا ڪيو آهي. ملطب... نہ گهڻو عالم آهيان نہ گهڻو جاهل.... هاڻي اتي ڪاميابيءَ جو احوال ڪھڙو ٿي سگهي ٿو؟
سوال: ايترا سارا ڪم اوهان وٽ گڏ گڏ هلن ٿا. سڀني ڪمن سان نڀائڻ ۾ ڪا تڪليف محسوس نٿا ڪريو؟
جواب: نہ... تڪليف ڪونہ ٿيندي آهي. عرض ڪيم نہ... حوصلو تہ هُو عطا ڪري ٿو، سڀ ڪم هن جي حڪم سان هلن ٿا... هاڻي سڀ ڪيئن ٿو ٿئي؟ سچ پڇين تہ مون کي ان جي خبر نٿي پوي... ها... ائين البت آهي تہ منھنجي ڪا سوشل لائيف ناهي. اُٿڻ ويھڻ گهٽ آهي. محفلن ۾ گهٽ ويندو آهيان. سنگت ۾ ننڍو سرڪل آهي. هاڻي ائين بہ آهي جو سڀ چوندا آهن تہ مان مغرور آهيان، مٿو ڦريل اٿم تہ صحيح چوندا هوندا. باقي ان ڦريل مٿي جي ڪري منھنجا سڀ ڪم وقت تي ٿي ويندا آهن. اٿڻ ويھڻ جو سلسلو زال ۽ ڌيءَ جي حوالي آهي. مان مڙئي خال پيو ڀريندو آهيان... ۽ ان ڪري ئي شايد هيترا سارا ڪم ٿي وڃن ٿا. ٽي وي، ريڊيو، يونيورسٽي، لکڻ پڙهڻ.... انھن سڀني لاءِ باقاعدہ ٽائيم ٽيبل آهي مون وٽ.... منھنجا شاگرد، مون کان يونيورسٽيءَ ۾ شوق سان ٽائيم ٽيبل ٺھرائيندا آهن ۽ مان سدائين هر هڪ کان اهو واعدو وٺندو آهيان تہ هُو ان تي عمل بہ ڪندو.
سوال: اوهان جي پڙهندڙن مان ڪن جو خيال آهي تہ اوهان ڊرامي ۾ اِن ٿيڻ کان پوءِ پنھنجي بنيادي سُڃاڻپ واري ڪم يعني ڪھاڻي ۽ ناول ڏانھن ڌيان گهٽائي ڇڏيو آهي. توهان ڇا ٿا چئو؟
جواب: بلڪل صحيح خيال آهي. هاڻي تہ اهو هنن کان وڌيڪ منھنجو پنھنجو خيال پيو ٿيندو وڃي. ٽيلي ناٽڪ جي ڪم ۾ ڪمائي گهڻي آهي. پئسا سٺا ملن ٿا. هاڻي ان ڪمائيءَ جي ڪري ڌيان اوڏانھن گهڻو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ گهر جو رڌڻو هلائڻ ۽ هڪ مناسب حياتي گذارڻ بہ تمام ضروري آهي.... مٿان وري قدرتن ڪجهہ اضافي ذميواريون بہ اچي ويون آهن. ڪمائڻ ڪو خاص مسئلو ناهي... پر سٺو ۽ صحيح ڪمائڻ بيحد ڏکيو آهي.... منھنجو والد مرحوم نُور محمد مغل... فقير سائين... ڪورٽ ۾ بيلف هو... هُن سڄي حياتي بيحد سادي گذاري ۽ رخصت ٿيندي بہ هُن اهو ئي چيو هو تہ، ”بابا اوهان جو رهبر، اوهان لاءِ ﷲ جو ڪتاب ئي آهي. مال و زر مون وٽ اوهان لاءِ ڇڏڻ لاءِ ڪونھي...“ هاڻي اهڙي پيءَ جو پُٽ هجڻ جي ناتي منھنجي فرض ٿئي ٿو تہ صحيح ڪمايان.... ۽ ڪمائيءَ جي چڪر، ان صنف ڏانھن ڌِڪي ڇڏيو آهي. ڊرامو ساھہ نپُوڙي ٿو... هڪڙي سيريل گهٽ ۾ گهٽ ٽي مھينا وٺي ٿي... وقت ملي ٿو تہ ڪٿي ڪا ڪھاڻي سرجي ٿي يا ناول جو ڪو اڌ باب ٿي وڃي ٿو، پر هونئن واقعي سڀ صحيح ٿا چون تہ مون گذريل ڪجهہ عرصي ۾ گهڻو ڌيان ٽيلي ناٽڪ تي ئي ڏنو آهي.
سوال: بابا جو ذڪر ٿي ويو تہ ڪجهہ خاندان جي باري ۾ ٻُڌايو؟
جواب: والد مرحوم ’فقير ميان نُور محمد مغل‘ اصل ۾ حيدرآباد جا هئا ۽ پوءِ لڏي سيوهڻ شريف ۾ آباد ٿيا. امان صاحبہ، ٽلٽيءَ جي هئي ۽ هڪ پڙهيل ڳڙهيل خاتون هئي. 1938ع ڌاري هُوءَ سَنَ جي اسڪول ۾ ماسترياڻي هئي... مطلب ناناڻا اهڙا باشعور هئا جو ان زماني ۾ بہ نياڻين کي تعليم ڏياريندا هئا. امان ’خاصخيلي‘ هئي، بابا ’مغل‘... ۽ اسين هئاسين چار ڀائر ٻہ ڀينرون... مان سڀني ۾ ننڍو هئس... ڄاواسين سڀ سيوهڻ ۾ ۽ اتان 1966ع ۾ لڏي ڄامشوري ۾ آيا آهيون ۽ هاڻي خير جا 39 سال ٿيا آهن... ٽيئي وڏا ڀائر جھان مان رخصت ٿي چڪا آهن... ٽيئي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ هئا. ’ڊاڪٽر عبدالرحمان مغل‘ جيڪو ايجوڪيشن فئڪلٽيءَ جو ڊين هو. ’خليل الرحمان مغل‘ جيڪو ڊائريڪٽر پلاننگ رهيو ۽ ’گل محمد مغل‘ جيڪو سنڌالاجيءَ ۾ لائبريرين هو. بابا 1969ع ۾ وفات ڪئي. ڀائرن ۽ امان جي رخصتيءَ جو سلسلو 1993ع کان شروع ٿيو ۽ سڄو گهر جھڙو 11 سالن ۾ خالي ٿي ويو. ادا گل محمد گذريل سال موڪلايو... جُون ۾.
سوال: ايترا حادثا.... اهو سڀ؟ اوهان ڪيئن ورتو آهي؟
جواب: ڪيئن وٺي سگهان ٿو؟... 11 سالن ۾، قبرستان ۾ ڇھہ قبرون ٺھي چڪيون آهن.... امان، ٽي ڀائر، ادا جو پُٽ نوجوان مسعود ۽ ماسات... گهر سچي پڇين تہ خالي ٿو لڳي... مان تہ هڪ آوارہ گرد وجود هئس يار... هاڻي جو گهر جو ’هئڊ‘ ٿي ويو آهيان تہ عجيب پريشاني ٿئي ٿي. آئيني ۾ پنھنجو عڪس اوپرو ٿو لڳي. هر واري هڪ عجيب سوچ مون کي ورائيندي آهي، شاعر جو نالو نٿو اچي، پر سندس خيال واضح لڳندو آهي تہ:
سڀي ڪو ڪر ڪَي رخصت، يه نہ هو ڪه خود سَي مين پوڇون،
طبيعت خوش تو ميري هَي، مزاج اڇا تو ميرا هَي... تہ بس هاڻي شايد ماٺ وڌيڪ رهان ٿو.... ڳالھايان گهٽ ٿو. اڄ ڪلھہ سوچان پيو تہ جنم ڪٿا لکان. نالو بہ سوچيل آهي ۽ ڪم بہ ڪيو اٿم ’اسين ڏاڍو ڪڏهن کِلندا هئاسين‘... سو بس... ڇا وٺندس؟.... صبر تہ ڪرڻو ئي آهي.
سوال: زندگي بدلجي وئي آهي؟
جواب: بلڪل.... سئو سيڪڙو... هر لحاظ کان... ڏس، گهر ۾ تہ اهو سڀ ڪجهہ ٿيو، ٻاهر وري سلوڪ مَٽجي ويا آهن. ماڻھن ۾ اها شئي ناهي رهي. سڀ بس... ڀت کي هٿُ لائڻ لاءِ آتا آهن. قرب، خلوص، محبت گم ٿيندا ٿا وڃن دوست.... مٿي تي هٿُ رک تہ هٿُ پرايو ٿو لڳي... پير ڇُھہ تہ انھن ۾ اها خوشبو گهٽجندي ٿي وڃي... حياتي واقعي عجيب ٿئي پئي ٿي مرتضيٰ... يا شايد اسان پاڻ عجيب ٿي ويا آهيون.
سوال: توهان جو اسلوب هاڻي ڪجهہ بدلجي پيو... خاص طور اوهان جو ڪالم... جيڪو هڪ اخبار ۾ ڇپجي ٿو؟
جواب: ان جي وري موٽ ڪمال آهي. مون سچي بہ ائين نہ سوچيو هو تہ ڪو ماڻھو ائين پڙهندا... بس ڳالھين ڳالھين ۾ اهو سلسلو شروع ٿيو... ’خواب نگر‘... خوابن جون ڳالھيون شايد تعبيرن ۾ سٺيون لڳنديون آهن... ماڻھوءَ کي ماڻھوءَ جو پاڇو بہ تہ تنگ ڪري ٿو نہ... سو بس... هاڻي ان ۾ اندر جي ڳالھہ آهي، ڌَڪُ هڻي ٿي وڃي... الاءِ ڪيترا مھربان اهو چوندا آهن تہ تون هر هفتي روئاڙين ٿو، مان موٽ ۾ چوندو آهيان تہ پاڻ روئان ٿو... هاڻي جي اوهان بہ درد کي محسوس ڪريو ٿا تہ سچو ڪم ئي اهو آهي.... ٻئي جي درد کي محسوس ڪرڻ ئي اصل حياتي آهي... سو بس جانِ عزيز، اسلوب تہ هاڻي اهو ئي وڃي رهيو آهي.
سوال: اوهان ذاتي طور ڇا آهيو؟... سادا يا چالاڪ؟
جواب: ٻئي نہ... ها ائين چئي سگهجي ٿو تہ مان ذهين آهيان... علم جي ڳالھہ سمجهہ ۾ اچي ٿي، ڪتاب پڙهان ٿو باقي زندگيءَ ۾ چالاڪي ناهي آئي... دوکو جلدي کائي ويندو آهيان، ماڻھو ترا ڪڍي ويندا آهن، مان اهو ئي کِلندو رهندو آهيان... چالاڪ ناهيان... قطعي ناهيان، پر سچي ڳالھہ اها بہ اٿوَ تہ بنھہ سادو بہ ناهيان... چيم نہ، هوشيار آهيان.
سوال: حياتيءَ ۾ اصول ڪھڙا آهن؟
جواب: جيئو ۽ جيئڻ ڏيو... بلڪِ ٻين کي جيئارڻ لاءِ جيئو... جيڪي مرڪون نٿا رکن، انھن لاءِ انھن جو بندوبست ڪريو.
سوال: موٽون ٿا اوهان جي اهم پروفيشن ٽيليوزن ڏانھن... ڪجهہ وقت اڳ پي ٽي وي جي ڊرامن جي وڏي هاڪ هئي، ان کان پوءِ پرائيويٽ پراڊڪشن توڙي ڪيبل عام ٿيڻ کان پوءِ ڊرامو ڪٿي بيٺو آهي؟
جواب: چيو ويندو آهي تہ مُنھن ٻئي خراب هوندا آهن، اڇو مُنھن ۽ ڪارو مُنھن... هاڻي مان ڇا چوان، نہ اڇو ٿو چئي سگهان نہ ڪارو.... ٽيليوزن جو ڊرامو برباد ٿي ويو آهي ۽ خاص طور ان جو ڌَڪُ پي ٽي ويءَ کي لڳو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪاسٽ ۾ شامل اداڪارن وٽ وقت ئي ڪونھي جو هُو ريھرسلز ڪري سگهن... هنن لاءِ هاڻي ٽاپ پرائرٽي پي ٽي وي ناهي رهي... پرائيويٽ ڊرامن ۾ ڪم جام ملي ٿو، ڏوڪڙ بہ بظاهر سٺو ٿو ملي، حالانڪِ سچي ڳالھہ تہ اها آهي تہ هاڻي پي ٽي وي بہ تمام سٺا پئسا ڏئي ٿي... بلڪِ جي سچ وڌيڪ ڳالھائجي تہ پرائيويٽ وارا تہ پئسا کائي بہ وڃن ٿا... جڏهن تہ پي ٽي وي اوهان کي ٽڪو ٽڪو بہ ادا ڪري ٿي، پر وري بہ عجيب ٽرينڊ ٿي ويو آهي. ماڻھو ٻاهر ڪم وڌيڪ ڪن ٿا، پوءِ معيار تہ نيٺ ڪرڻو ئي آهي. انھن پروڊڪشنس ۾ سٺا ڊراما بہ ٺھن ٿا، پر گهڻي نسبت معيار کان گهٽ ٿيل ڪم جي آهي ۽ اداڪارن ۽ عملي جي روَيي جي ڪري، پي ٽي ويءَ بہ ڊرامي ۾ ڌَڪُ کاڌو آهي. مون 2004ع ۾ سيريل ڪيو هو ’ماهپاره‘ شاهد اقبال پاشا سان گڏ... خبر پئي تہ ڪيترائي اهم سينز ان ڪري بہ نہ ٿي سگهيا جو ڪاسٽ ۾ شامل هڪ ليڊ ڪيريڪٽر وٽ وقت گهٽ هو... سين هن جا هئا، سي سڀ بدلائڻا پيا... ۽ اهو سڀ ڪو نئون ڪونھي. مون ‘سمجهوتہ‘ پڻ ڪيو سميجي صاحب سان... هاڻي سائين ڪاسٽنگ ڪري ڦاٿاسين... مرحوم سميجي صاحب جي تہ زندگي تيل ٿي وئي... سائين هاڻي ڪردار کي ماءُ ڪونھي، صرف پيءُ آهي جنھن کي، ڪردار کي زندگيءَ جو فلسفو سمجهائڻو آهي... پيءُ جو ڪردار ادا ڪندڙ ’قبلو‘ واندو ناهي، اهي جملا ساهيڙي پئي ڳالھائي... هاڻي ڏسندڙ چريو ناهي... هُن کي ڪردار جي ڪيريڪٽر جي ذهني ليول جي خبر اسان توهان کان وڌيڪ هوندي آهي، سو کِلندو ڪونہ؟... تہ ابا هي ڇا ٿي ويو ويٺي ويٺي... جي ڪو ڳوٺاڻو گلوبلائيزيشن جو ذڪر ڪري تہ اوهان مڃيندؤ؟... تہ بس ڊرامي جو ٻيڙو گڏجي پيا ٿا ٻوڙيون، مٿان پرائيويٽ وارن جو وڏو ڪرم آهي.
سوال: موجودہ دؤر کي ميڊيا جو دؤر چيو پيو وڃي، توهان جي خيال ۾ مجموعي طور ميڊيا جا سماج تي ڪھڙا اثر پئجي رهيا آهن؟
جواب: مان اڃا ٽيو ڏينھن ڳوٺ ويو هئس... ٽلٽي... حيرانين جو سفر هو، ننڍين ننڍين هوٽلن ۽ ٻاڪڙن ۾ خير سان سي ڊي پليئرز هلي رهيا هئا. ماڻھن ڀارتي فلمون انجواءِ پئي ڪيون. جديد خبرون ٻُڌي ۽ ڏسي رهيا هئا... اسان کان وڌيڪ باخبر هئا، هاڻ اهو تہ چڱو رخ هو... اثر جي حوالي کان توهان ڏسو، اسان ڪھڙي رخ ۾ وڃون پيا، ڪو گذاري ٿو وڃي تہ لاش سان ڌرڻو هنيو ٿو وڃي، مذهبي طور سڀ سمجهندا آهن تہ مردو تہ ڪک بہ ڪونہ سھندو آهي، هاڻي ڪاڙهي ۾ اوهان ميت رُلايو ٿا... احتجاج ڪريو ٿا... اشو سڀ ٺھي ٿو؟ ڇا اخبارون مردو واپس ڪنديون؟ ڇا جھان ڇڏڻ کان پوءِ بہ مرحوم سان اهو سلوڪ اوهان کي ٺھي ٿو؟ منھنجي ذاتي خيال ۾ ميڊيا ان طرف اسان کي وڌيڪ وٺي وڃي رهي آهي. ڳوٺن ۾ رهندڙ هاڻي نہ شھري رهيا آهن نہ ڳوٺاڻا، مان ڇا چوان وڌيڪ؟... ٻيو سڀ تہ منھنجي خيال ۾ اسان سڀ سمجهون ٿا.
سوال: پرائيويٽ ٽي وي چينل، خاص ڪري ٻن سنڌي چينلس تي جيڪِي ڪجهہ ڏيکاريو پيو وڃي، ان جو سنڌ تي ڪھڙو تاثر پئجي رهيو آهي؟
جواب: ڪھڙو تاثر پوندو....؟ پھرين مون کي هڪڙي ڳالھہ ٻُڌائي... اها سنڌياڻي ڳولي ڏي، جيڪا جينز يا ٽائيٽ ٽائوزرس پائيندي هجي... چاليھن سالن کان مٿي منھنجي عمر آهي، ٽيھہ پنجٽيھہ کان وڌيڪ جو تون آهين... اهڙي ڪا ڇوڪري ڏٺي اٿئي؟ مان 13 سالن کان يونيورسٽيءَ ۾ پڙهايان ٿو، مون هڪ کان هڪ ماڊرن ڇوڪري ڏٺي آهي، پر الاءِ ڇو ان ساعتِ مھربان کان محروم رهيو آهيان... هاڻي اتي اسڪرين تي ڏسو تہ وري ڪا مائي، ثقافتي هجي؟ جيڪا ثقافتي وڳن ۾ ڳائيندي هئي، سا ميڊورا بڻجي وئي آهي... هاڻي پاڻ فيصلو ڪيون تہ اسين ڏيکاريون ڇا پيا؟ پوئلڳ ٿبو آهي، پر ماڳھين ائين لاهي پائي؟... ها هنن جي نيوز سٺي آهي، ڊاڪيومينٽري بھتر آهي، باقي ڪُل خير آهي.
سوال: ۽ ڊرامو؟
جواب: ڊرامو بس ڊرامو ئي آهي... بس هڪ ٻہ ڊائريڪٽر اُڀري آيا آهن، جن جو ڪم باقاعدي محسوس ٿئي ٿو.
سوال: اوهان لکو پيا؟
جواب: مون هڪ چينل لاءِ ڪم شروع ڪيو، وري اتي بہ ڪمال ٿي ويو. ٿيو ائين جو هڪ ڊائريڪٽر سان گڏجي، پنھنجي هڪ دوست جي چوڻ تي ۽ زور ڀرڻ تي مون هڪ آئيڊيا ڊسڪس ڪيو... انھي تي ان چينل وارن چيو تہ اوهان اهو سيريل ۾ بدلايو... جڏهن مون اهو سيريل ۾ بدلايو ۽ چار قسطون لکيم تہ اوچتو خبر پئي تہ ڊائريڪٽر مَٽايو ويو آهي. هاڻي ان سان ڳالھايم ڪھاڻيءَ لاءِ اڃا ڪم ڪيون پيا تہ اوچتو هڪ ڏينھن ڇا ڏسان تہ مون وارو آئيڊيا هلي پيو... اسڪرين تي اهو پنجاھہ منٽن جي ڊرامي ۾ بدلجي ويو هو. پھرئين ڊائريڪٽر صاحب پنھنجو ڪم ڏيکاري ڇڏيو هو. هاڻي ڇا لکان؟... ۽ ڪنھن لاءِ لکان؟
سوال: توهان ڪجهہ تلخ نہ ٿيا آهيو؟
جواب: ڪجهہ؟... ڪمال ٿو ڪرين يارَ.... مان تہ لڳي ٿو تلخ ئي تلخ آهيان... هن ميدان ۾ ڇويھہ سال گذاريا اٿم... دوستن جي مھربانين، سڀ رنگ کسي ورتا آهن. سينو گهايل آهي تہ پُٺي بہ خنجرن سان ڀريل آهي. جتي اوهان جا آئيڊياز ڪو ٻيو پيش ڪري، اوهان کان ڪو ڪم شروع ڪرائي، ان کي فل فِلو ۾ آڻي، ڪو ڌَڪُ هڻي الڳ ڪري، پاڻ سڀ ڪجهہ کڻي تہ بہ توهان تلخ نہ ٿيندؤ؟
سوال: ان ڳالھہ جي وضاحت ڪندؤ؟
جواب: ڪٿي ڪٿي خاموش رهڻو پوندو آهي مرتضيٰ... باقي هن دشت جي سياحيءَ مان هڪ ڳالھہ تہ مان سمجهي ويو آهيان تہ ’مون کي منھنجي دوستن کان بچايو، دشمنن کي مان پان ئي مُنھن ڏئي ويندس.‘
سوال: سنڌي ڪھاڻيءَ جي ڪھڙي دؤر کي بھترين دؤر قرار ڏيندؤ؟
جواب: سچي ڳالھہ تہ اها اٿئي تہ مون کي دؤرن جي خبر ئي ڪونھي. مون سڄي عمر صنف ڏٺي آهي، صاحبِ صنف نہ... مون کي ڪھاڻي وڻندي آهي، ڪھاڻيڪار نہ.
سوال: نوَن لکندڙن، خاص ڪري نوَن ڪھاڻيڪارن لاءِ اوهان جي ڪھڙي راءِ آهي؟
جواب: ٺيڪ آهن... مناسب آهن... منھنجو هڪڙو پرابلم آهي تہ مان ڪافي پڙهان ٿو. دؤرِ جديد جو ڪوبہ ڪھاڻيڪار ورلي منھنجي نظرن مان نہ نڪتو هجي... مون کي هنن جو ڪم متاثر نٿو ڪري.... ڪھاڻي مون کي بلڪل نٿي وڻي... الائجي ڇا پيو لکجي ۽ الائجي ڇو پيو لکجي؟... لکڻ ڀلا حج فرض تہ ناهي...؟ نٿو ٿئي تہ نہ ڪيو... پر شايد ڪرڻو بہ ضروري آهي.
سوال: اها شڪايت آهي؟
جواب: نہ... اها منھنجي ذاتي راءِ آهي. ڪجهہ عرصو پھرين ڪجهہ ڪتاب مون وٽ ججمينٽ لاءِ آيا... هاڻي انصاف ڇا ڪجي؟... رُوح ئي ملول ٿي ويو... ڪھاڻي اتي وڃي پھچندي، اهو سوچيو ئي ڪونہ هئوسين.
سوال: ان جا سبب سمجهہ ۾ اچن ٿا؟
جواب: اهو ئي تہ پڙهون ڪونہ ٿا، لکڻ تي ۽ ٻُڌڻ تي زور آهي... ڪتاب ڪير وٺي؟ ڏاڍا مھانگا آهن... مھانگا ڪٿان آهن دوستَ... اصل ۾ اسان کي ڪتاب وٺڻ جي عادت نہ آهي. هاڻي جيستائين پڙهجي نٿو، تيستائين ليکڪ ٿجي ئي نٿو... اهو سڀ قلم ڌڻين کي سمجهہ ۾ نٿو اچي.... جتي هر گهٽيءَ ۾ شاعر رهندو هجي ۽ هر پاڙي ۾ ڪھاڻيڪار، اتي توهان ڪھڙي معيار جي سوچ رکي سگهو ٿا.
سوال: اڄ جڏهن سمورو سماج، پستيءَ ڏانھن وڃي رهيو آهي تہ هن صورتحال ۾ اديب پنھنجو ڪردار صحيح طور نڀائي پيو يا نہ؟
جواب: مون کي نٿو لڳي تہ نڀائيندو هجي. اسان جو معاشرو هڪڙو تہ ادب تي منحصر ناهي، ٻيو مون جيئن پھرين چيو تہ اديب ئي ادب نٿو پڙهي تہ عام ماڻھوءَ تي ڪھڙي ميار... هاڻي جيڪا صنف صحيح نموني سان ايگزسٽ ئي نٿي ڪري، اها ڪھڙو ڪردار نڀائيندي هوندي.
سوال: اوهان سنڌي چينلس تي نظر نٿا اچو؟
جواب: ’ڪي ٽي اين‘ جڏهن شروع ٿيو هو تہ موسيقيءَ جو پھريون پروگرام ’محفل‘ مون ئي ڪمپيئر ڪيو هو معنيٰ اهو چئي سگهجي ٿو تہ سيٽلائيٽ جي پھرئين سنڌي چينل جي پھرئين موسيقيءَ جي پروگرام جو پھريون ميزبان آئون آهيان. هاڻي پوءِ خبر پئي تہ ڄڻ اڻ سِڌي طرح ڪو بہ پروگرام منھنجي لاءِ ناهي. دوستن کي شايد مون سان محبت گهڻي آهي، ان ڪري هُو مون کي ڪنھن بہ صورت ۾ اتي ڏسڻ نٿا چاهين. ائپروچ ڪرڻ منھنجو ڪم ناهي ۽ مزي جي ڳالھہ اها بہ آهي تہ مان ڪنھن بہ لابيءَ ۾ بليوِ نہ رکندو آهيان. منھنجو ڪم نظر اچي ٿو ۽ اهو ئي ڪافي آهي. باقي مزي جي هڪڙي ٻي ڳالھہ بہ آهي تہ جڏهن ’سنڌ ٽي وي‘ شروع ٿيو تہ نشريات جي شروعاتي پروگرام ۾ مون کي مھمان جي حيثيت ۾ گهرايو ويو، اتي پھچي خبر پئي تہ مان پھتو آهيان تہ هاڻي ڪمپيئر بہ ڪرڻو پوندو ۽ تاريخ شاهد آهي تہ سنڌ ٽي وي پاران سڄي دنيا ۾ پھريون سلام مون ڪيو هو. هاڻي مون کي لڳندو آهي تہ مان صرف پھريَن سلامن ڪرڻ جي لاءِ آهيان. هونئن مان شڪر ادا ڪندو آهيان ڌڻيءَ جو تہ جيڪا عزت هُن مون کي پي ٽي ويءَ تي ڏني آهي، تھڙي عزت گهٽ ماڻھن کي نصيب ٿيندي آهي.
سوال: هاڻي ڪجهہ ڳالھيون ذاتي زندگيءَ جون... ڪھڙين ڳالھين کان خوف ايندو آهي؟
جواب: ماڻھن کان، انسان بنيادي طرح زهريلو آهي، جانورن جي ڏنگ کان بچي سگهون ٿا، انسان جو ڪَکيل مشڪل بچي سگهي ۽ مزي جي ڳالھہ اِها تہ مارڻ لاءِ گوليءَ جي ضرورت ناهي، اوهان نگاھہ ڦيرايو، مرڻ وارو پاڻھي ئي مري ويندو. زندگيءَ جي تجربن ۾ مان سامھون واري کان ڏاڍو ڊڄندو آهيان. انسان، انسان سان ڪجهہ بہ ڪري سگهي ٿو. خبر ناهي تہ هي جيڪو ماڻھو، اوهان جي هيتري عزت ڪري ٿو، اهو ڪنھن گهڙيءَ اوهان جي پٽڪِي لاهيندو. ماڻھوءَ جھڙو بي اعتبار وجود دنيا جي تختي تي مشڪل ملي سگهي.
سوال: منھنجي خيال ۾ سڀ تہ اهڙا بہ نہ هوندا آهن؟
جواب: تہ ڪيترا هوندا آهن؟
سوال: منھنجو مطلب آهي تہ زهريلن ماڻھن سان گڏوگڏ اهڙا ماڻھو بہ تہ موجود آهن، جن سان ملي پنھنجائپ ۽ پيار جي خوشبو ايندي آهي؟
جواب: بلڪل ايندي آهي، پر اوهان خوف جو ذڪر ڪيو هو. بُوءِ تہ بُوءِ هوندي آهي، پوءِ اها خوش هجي يا بد... اهو ئي خوف کائيندو آهي تہ اها خوشبو، بدبوءِ ۾ مَٽجي نہ وڃي.
سوال: حياتيءَ جو اهم ترين تجربو؟
جواب: زندگيءَ جي شروعاتي دؤر ۾ جنھن سان شديد ترين محبت ڪئي هئم، اُن صرف ان ڪري ٺُڪرايو هو، جو بقول هن جي مان ڪنھن لائق نہ هئس. لائق تہ خير مان الاهِي شين جي هئس، پر جيڪِي ڪجهہ کيس گهرجندو هو، سو شايد مون وٽ نہ هو. حياتيءَ رستا مَٽايا، عمرِ عزيز ۾ فاطمہ شامل ٿي ۽ شاديءَ جي 12 سالن کان پوءِ، عاشقيءَ جي پھرئين مائل اسٽون، هڪ دفعو وري واپس گهرايو، چيائين، ”مون لاءِ ڪجهہ وقت اٿئي؟“ فاطمہ کان موڪل وٺي ملڻ ويوسانس. جتي هُن اهو سوال ڪري وڌو تہ، ”ڇا مان هاڻي هُن جو ٿي سگهان ٿو؟“ مون اهو ئي عرض ڪيو تہ، ”تون تہ نمبر ون آهين، توکي نمبر ٽُو ٿيڻ جو شوق ڪڏهن کان ٿيو آهي؟“ حيرت مون کي انھي ڳالھہ تي لڳي، جڏهن فاطمہ اهو سڀ ٻُڌي چيو تہ، ”مون کي پڪ هئي تہ اهو سڀ ائين ئي ٿيندو.“
سوال: زندگيءَ ۾ ڪنھن کان متاثر ٿيندا آهيو؟
جواب: ڪنھن کان بہ نہ... ۽ هر ڪنھن کان.... مون کي متاثر ڪرڻ لاءِ ضروري ناهي تہ ڪا ڪنگ ڪانگ شخصيت هجي، مان تہ عام ماڻھوءَ کان بہ متاثر ٿي ويندو آهيان. شرط رڳو اِها آهي تہ منجهس ڪجهہ گُڻ هجن... ڪجهہ سيکاري سگهي. هڪ ٻي اهم ڳالھہ مرتضيٰ تہ تقريبن 26-25 سال ٿيا آهن مون کي، ميڊيا جوائن ڪندي، جيڪا ڳالھہ مون کي عجيب ترين لڳندي آهي، اُها اِها آهي تہ وڏن ماڻھن ۾ گهڻائي ننڍن ماڻھن جي آهي. اوهان کي کوٽڻ جي ضرورت بہ نٿي پوي، هُو پنھنجو پاڻ ٻاهر نڪري اچي ٿو. ننڍا ماڻھو... خصيص ماڻھو، وڏو ماسڪ پھريو گهمندا ٿا وتن.... هاڻي اهو الميو ناهي تہ مون ٽيليوزن ۽ ريڊيو جي معرفت هڪ هزار کان مٿي شخصيتن جا انٽرويو ڪيا هوندا... سياسي، سماجي، فنونِ لطيفہ جون گُوناگون شخصيتون... پر ڪوبہ هڪڙو ياد نٿو بيھي... مطلب اهڙو ڪجهہ ٿيو ئي ڪونھي، جيڪو ياد رهي... ياموليٰ هاڻي ڇا چوان! ڪوڙ ڳالھائڻ نٿو گهران... ها ڪجهہ قدآور ماڻھو مون ڏٺا، جن سان منھنجي ذاتي ملاقات رهي... مون کانئن انٽرويو کڻي نہ بہ ڪيو هجي، پر ڪجهہ لمحن ۾ ئي ڄڻ سڀ ڪجهہ ڦُري ويا هجن. اسلم اظھر صاحب انھن مان هڪ آهي، اڳوڻو ايم ڊي پي ٽي وي... هُنن کي اڄ ڏينھن تائين ادارو ياد ڪري ٿو، هُنن لاءِ ڳوڙها ڳاڙي ٿو... انور سجاد... ييس اهڙا ماڻھو بہ آهن.
سوال: توهان پرک ڪيئن ڪندا آهيو؟
جواب: پرک ڪھڙي مٺا؟ هاڻي ايڏو وڏو پارکُو تہ مان ناهيان، پر بھرحال هڪ ننڍڙي انداز مان ئي اوهان جي خبر پئجي ويندي آهي تہ اوهان جو قد ڪيترو آهي... هڪڙو ننڍڙو مثال ڏيانءِ ٿو... مان سرڪاري، غير سرڪاري تقريبون ڪنڊڪٽ ڪندو آهيان. تازو هڪ وڏو دانشور صاحب، ڏاهو، صاحبِ حيثيت هڪ تقريب ۾ آيو... پاڻ دير ڪري آيو سو ڇُٽو... وري مقرر وقت کان وڌيڪ تقرير بہ ڪيائين... هلو اهو بہ ٺيڪ آهي... مٿان وري پڄاڻيءَ مھل جيڪي مھربانيءَ جا ڪلمات هڪ پروفيسر کي ادا ڪرڻا هئا، جنھن جي لاءِ مان انائونسمينٽ ڪري چڪو هئس ۽ اهو صاحب پير ۾ تڪليف هوندي آهستي آهستي ايندي، اسٽيج تائين پھچي بہ چڪو هو تہ ان مھل هٿ ڇندي اهو عالم صاحبِ صدر روانو ٿي ويو.... ﷲ غني... هُو ويچارو اتي ئي بيٺو آهي... صاحب روانو ٿيو تہ پنجاھہ چمچا بہ نڪتا... مطلب تہ سڄو هَلو گُلو ٿي ويو ۽ عجيب ذلت جو احساس ٿي رهيو هو... هاڻي ڇا ڪجي! جَي ٻہ منٽ ٻيا ڏئي ها، جتي ڪلاڪ وڃايو هئائين، اتي ٻن منٽن ۾ قيامت اچي ها ڇا؟... سچ اهو ئي اٿئي... ڪنھن نہ ڪنھن عادت مان ڪجهہ نہ ڪجهہ ظاهر ٿي پوندو آهي.
سوال: يعني... توهان متاثر ناهيو ٿيندا؟
جواب: ٿيو آهيان... پر انھن کان جن سان شايد مليو ناهيان. مان بظاهر ايڏو ڪانفيڊنٽ ماڻھو آهيان، جو وزيرِاعظم ۽ صدر صاحب جا پروگرام منھنجي عزت ۾ اضافو ئي بڻيا آهن... پر سوچيندو آهيان تہ استاد بسم ﷲ خان، يسوداس، ستياجيت رَي، اميتاب بچن ۽ پنھنجي خانصاحب فتح علي خان، جيڪو استاد امانت علي خان جو ڀاءُ آهي... انھن جي سامھون منھنجو اکر بہ جو اُڪلي... مان بس ڪنڌ هيٺ آواز گُم، اها منھنجي سوچ آهي... ٻاراڻي يا ميچوئر پر بھرحال منھنجي ذاتي آهي.
سوال: توهان جا جواب واضح آهن... پر هڪڙي سوچ اچي ٿي... توهان محدود ناهيو؟
جواب: هاڻي شايد ٿي ويو آهيان... فنونِ لطيفہ ۾ سلوَر جوبليءَ جي ڪري شايد مان ٿي ويو آهيان... محمود، محدود ٿي ويو آهي. اهي سڀ روَيا ڏسي، اهي سڀ سُلوڪ ڏسي... يارَ تون پاڻ سوچ... ڪوڙين روشنين جيان اسان جا سُلوڪ بہ ڪوڙا ٿي ويا آهن. دل جو خلوص رهيو ئي ناهي، اندر جو حُضور ختم ٿي ويو آهي. توهان الاءِ ڪيترا خواب کڻي هتي اچو ٿا، پر ٿئي ڇا ٿو؟ ڇا اوهان جو ميرٽ تسليم ڪيو وڃي ٿو؟ مان هنن ساعتن ۾ ’مھتاب آپا‘ کان پوءِ ٻيو سنڌي آهيان، جيڪو ان جاءِ تي پھتو آهي. پي ٽي ويءَ جي مکيہ اردو پروگرامن کي مون پنج سال ساندھہ ڪيو، چار سالن جون عيد جون ٽراسميشنس مون ڪيون، چار سال ايوارڊ مون ڪنڊڪٽ ڪيا... سڀني کان گهڻو ٿيل ڪم منھنجو آهي... 1998ع کان ’پرک‘ ڪريان پيو... هاڻي اهو سڀ سوَلو ناهي، هُنن سان ڪم ڪيان ٿو، جاءِ والاريان ٿو... انھن کي اعتراض ناهي، اسان جا ماڻھو بيزار آهن... عجيب مثال ڏس... هڪ ڀيرو ٽي ويءَ تي عيد جي نشريات پئي ڪيم، ٽي ڏينھن ساندھہ... لاڳيتا... سڀ ڪمپيئر بدلبا رهيا، مان اڪيلو هڪڙو ماسٽر ڪمپيئر ساڳيو رهيس... هاڻ ٻہ ڏينھن خير جا گذريا، ٽيو ڏينھن جاري هو، سخت ٿڪل هئس، شام جو جيڪي مھمان هئا، سي اسان جا سنڌي فنڪار هئا، هنن جو انٽرويو ڪري مون کي وائينڊ اپ ڪرڻو هو... هاڻي هنن سان ڳالھايان تہ جواب عجيب... مھمان خاتون چوي، ”مان تہ سنڌي ناهيان... ٽُٽل ڦُٽل سنڌي ڳالھائيندي آهيان.“... سبحان ﷲ... مٿان وري ٻيو مھمان فرمائي ٿو، ”مغل صاحب، ڀلا هنن کي ڪو ٻيو نٿو ملي... ٽن ڏينھن کان توهان کي ويھاريو ويٺا آهن؟“... اُتي منھنجي ڪن ۾ آڊيوميٽر جي مدد سان پروڊيوسر چيو هو، ”هن بيوقوف کي چوينس تہ پي ٽي ويءَ کي ضرورت آهي، تڏهن ويھاريو ويٺي آهي، ائين اجايو ناهيان ويٺو.“... هاڻي ان صورتحال ۾ سوچ ۽ پوءِ ٻُڌاءِ تہ ڇا ڪيان... جيڪي اردو ڳالھائين پيا، انھن کي اعتراض ڪونہ هو، اسان جن ماڻھن جو ساھہ پيو وڃي.
سوال: توهان جو ايترو تجربو آهي، انھن مان سنڌي چينلس وارن ڪو فائدو ورتو؟
جواب: مون کان ۽ فائدو؟.... مان تہ سنئين سِڌي ڳالھہ آهي تہ ڪنھن جي بہ گُڊ بُڪس ۾ ناهيان... هلي وڃڻ هاڻي عمرِ عزيز جي هِن حصي ۾ مون کي نٿو سٺو لڳي ۽ هُونئن بہ مغرور تہ آهيان. وڃڻ ٻڃڻ پان کان ڪونہ ٿيندو... هُونئن هڪ ڳالھہ ٻي بہ چوڻ ٿو گهران... جنھن کي بہ، جتي بہ ضرورت پئي هوندي... مون مدد ڪئي هوندي... ڪجهہ ڪمپيئرس مُنجهيا پئي، مون مدد ڪئيمانِ... ڪم ٿي وَيُن... ڳالھہ اِها ناهي تہ ڪو مان مدد نٿو ڪرڻ گهران، پر ڪو اڳيان بہ اچي نہ...
سوال: يعني ڪوبہ ڪونہ ٿو اڳيان اچي؟
جواب: ڇا اڳيان ايندو؟... مون چيو نہ مان ڪنھن وٽ بہ گُڊ بُڪس ۾ ناهيان.... هاڻي چوندس تہ شڪايت ٿي ويندي... پر پاڻ سوچ ڪر... هنن جا هيترا پروگرامس ٿيا آهن، مون کان جونيئرس شريڪ ٿين ٿا، مون کي ڪوبہ ان لائق نٿو سمجهي... جن جو نالو وَٽَي تي ڪونھي، اُهي بہ اَڳ اَڳرا آهن... ڪٿي راھہ ويندي، هنن جا ڪمپيئر ملندا آهن تہ چوندا آهن، ”سائين اسان جي هر لسٽ ۾ اوهان جو نالو شامل هوندو آهي، پر پوءِ ڪَٽجي ويندو آهي... الاءِ ڇو؟“ هاڻي اهو ’الاءِ ڇو؟‘ مون کي خبر آهي تہ ڇو آهي... ۽ اتي اهو چوڻ بہ مون کي بار ڪونھي تہ حياتي جيڪا بچي آهي، انھن ۾ جَي انھن ٻنھي سنڌي چينلس تي گهرايئون بہ تہ ڪونہ ويندس... جھڙو هنن مون سان سلوڪ رکيو آهي، اهڙو تہ مان بہ رکي سگهان ٿو... اتي سوچيندو اهو بہ آهيان تہ ايتري ميرٽ هوندي بہ مون سان اهڙو حال آهي تہ عام ماڻھوءَ سان ڇا ٿيندو هوندو!؟
سوال: توهان کي لڳي ٿو، تہ اهو سڀ ائين ڇو آهي؟
جواب: منھنجي خيال ۾ تہ سھپ ناهي... اسين سامھون واري جي قد کي بُلند ٿيندو ڏسي ڪونہ سگهندا آهيون. هر ڳالھہ ۾ دخل ڏيڻ جي اسان کي عادت هوندي آهي ۽ مزي جي ڳالھہ تہ اسان کي سدائين سامھون واري جو ڪم ايندو آهي ۽ چڱي طرح ايندو آهي، پر پنھنجي ڪم جي خبر نہ پوندي آهي... مان ڇا پيو ڪيان، انھي جو اندازو ڪونھيم.... مرتضيٰ جي جاءِ تي ’عبرت مئگزين‘ بھترين ڪڍي سگهان ٿو.... هاڻ اهو اطمينان اٿم... نوڪري اٿم پڙهائڻ جي، اها وئي ڌُوڙ ۾... فڪر تنھنجو ۽ پاڙي وارن جو آهي ۽ بس اهو ئي خاص سبب آهي.
سوال: ماڻھن جا قدَ تہ وري بہ وڏا ٿي وڃن ٿا!
جواب: لَتَ رکي... ٻئي تي لَتَ رکي... جي غور سان ڏسين تہ ڪيترا بلند بانگ وجودَ ٻئي کي ڏاڪو ٺاهي بيٺل نظر ايندئي... مھرباني ڪري، اهڙا ڪي هيڪڙ ٻيڪڙ وجودَ تہ ڳول، جن کي قدرت پاڻ دراز قد بڻايو هجي.
سوال: اوهان جو قد وڏو ناهي؟
جواب: نہ... مان بندرو آهيان ۽ مون کي اهڙي ڊگهي قد جي ڪا خواهش بہ ناهي... اها ئي دعا گهرندو آهيان تہ موليٰ ڪنھن کي بہ ڏاڪڻ ٺاهي، پنھنجو دراز قد ظاهر نہ ڪيان... هونئن بندرو آهيان تہ خوش آهيان، ڇاڪاڻ تہ ڏاڪو ٺھي سگهان ٿو ۽ الاءِ ڪيترن لاءِ ٺھيو بہ آهيان.
]ڇپيل: پندرهن وار ’عبرت مئگزين‘ 16 اپريل 2005ع[