سنڌ ٽاڪيز – هڪ ڪلاسڪ (غلام محمد ڪنڀار)
ڪتابَ، عِلم ۽ ڄاڻ جا ڀنڊار هوندا آهن. فلم ۽ ڪتاب جو گڏيل ۽ خوبصورت اِمتزاج ڏِسڻو آهي تہ ناليواري اَديب، ٽي. وي ڪمپيئر ۽ مشھور براڊڪاسٽر محمود مغل جو تازو پَڌرو ٿيل ڪتاب ’سنڌ ٽاڪيز‘ اُن جو بھترين مثال آهي. ڇا تہ ڪتاب آهي! 1942ع کان 1997ع تائين ساندھہ قائم رهيل سنڌي فلم اِنڊسٽريءَ جو ’الف‘ کان وٺي ’ي‘ تائين جو سَڄو داستان ڪمال ڪاريگريءَ سان قلمبند ڪيو ويو آهي هن ڪارائتي ۽ لاڀائتي ڪتاب ۾... جيتوڻيڪ هاڻي سنڌي فلم اِنڊسٽري تہ ڇا، پر پاڪستان فلم اِنڊسٽري بہ تقريباً ختم ٿي چُڪي آهي، پر ماضيءَ ۾ ڪيئي ڏهاڪا اَڳ هيءَ فلم اِنڊسٽري ماڻھن جي توجھہ جو مرڪز رهي آهي. سنڌي فلم اِنڊسٽريءَ جي اِنھن پنجونجاھہ سالن جي تاريخ جا سَمورا عڪس ۽ رنگ هن ڪتاب ۾ شامل آهن ۽ ڇو نہ هُجن، چوويھه ڪلاڪن مان سَترنھن اَرڙنھن ڪلاڪ لاڳيتون لکندڙ ۽ پڙهندڙ محمود مغل جي اَٺن ڏهن سالن جي پورهئي جو نچوڙ آهي ’سنڌ ٽاڪيز‘!
ننڍي هوندي جڏهن ريڊيو تان مڌو اَلماس جي آواز ۾ ڳايل لوڪ گيت ’سُھڻا تون نہ وڃ لاڙ‘ ٻُڌبو هو تہ دل باغ بھار ٿي ويندي هئي، جيڪو سنڌي فِلم ’پرائي زمين‘ ۾ شامل هو. ’سنڌ ٽاڪيز‘ پڙهندي ۽ اُن ۾ شامل تصويرن کي ڏِسندي ’سنڌ فلم ڪارپوريشن‘ جي بينر هيٺ ٺھيل ڪلاسڪ سنڌي فلم ’پَرائي زمين‘ جي هيروئين ’سوزي ڊينئيل‘ جي تصوير تي نظر پيم تہ حيران ٿي ويس تہ ڇا تہ حَسِين اَپسرا هئي ’سوزي ڊينئيل‘، جنھن جي حُسن اَڳيان تہ مڌو بالا ۽ نرگس جو حُسن و جمال بہ ڦِڪو ۽ ٻُسو ٿو لڳي.
محمود مغل، ’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾ ماتليءَ واري رئيس ڪريم بخش نظاماڻيءَ پاران پھرين سنڌي فلم ’ايڪتا‘ کان اِبتدا ڪئي آهي، جيڪا 1942ع ۾ رليز ٿي هئي. اُن کان پوءِ ’اَباڻا‘ ۽ ’عمر ماروي‘ جھڙين ڪلاسڪ سنڌي فلمن جو سَڄو تفصيل تصويرن سَميت ڪتاب ۾ ڏِنو ويو آهي. ’سنڌ ٽاڪيز‘ صرف رليز ٿيل سنڌي فلمن جو داستان ڪونھي، جيڪي اَڻ رليز سنڌي فلمون هيون، جن جي شُوٽنگ ٿي هئي، پر ڪن سببن جي ڪري رليز نہ ٿي سَگهيون، تن کي بہ هن ڪتاب ۾ اَهڙي ئي اَنداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جيئن رليز ٿيل فلمن کي پيش ڪيو ويو آهي. ٻيو تہ ٺھيو، پر جيڪي سنڌي فلمون صرف اَخباري اَعلانن تائين محدود رهيون، جن کي رليز ٿيڻ تہ ڇا، پر ڪنھن فلم اِسٽوڊيو جو سيٽ بہ نصيب نہ ٿيو، تن کي بہ شامل رکيو اَٿس.
پنھنجي هن ڪتاب ۾ سنڌي فلم سان لاڳاپيل هدايتڪار، فلمساز، موسيقار، اَداڪار، گُلوڪار، شاعر، مڪالمه نويس ۽ ٻيو جيڪو ٽيڪنيڪل اِسٽاف رهيو آهي، جيڪو اَڄوڪي نئين نسل لاءِ نڪور آهي، تن سَڀني جا تعارف تصويرن سميت شامل آهن. اَڄ جي نوجوان کي ڪھڙي خبر تہ شيخ اَياز جون اَمر سِٽون ’مان توکي گيت ڏِيان او ڌرتي‘ محمد يوسف جي آواز ۾ ٽنڊواَلھيار جي خليل بَچاڻيءَ جي سنڌي فلم ’ڌرتي لال ڪنوار‘ ۾ شامل هو ۽ اَڄ سَڄيءَ دُنيا ۾ پنھنجي مڌر گائيڪيءَ وسيلي سُڃاتي ويندڙ عابدہ پروين پھريون ڀيرو پلي بئڪ سنگنگ فلم ’ڌرتي لال ڪُنوار‘ ۾ ڏني. اُردو گائيڪيءَ جي هڪ وڏي نانءَ مھدي حَسن، جديد سنڌي شاعر تنوير عباسيءَ جون شاهڪار سِٽون ’پرين اوهان سان پريت لڳائي‘ سنڌي فلم ’مومل راڻو‘ لاءِ ڳايون. جڏهن تہ ملڪہ ترنم نورجھان سنڌي فلم، جھڙوڪ: ’گهونگهٽ لاهِه ڪنوار‘، ’رنگ محل‘، ’مومل راڻو‘، ’ڌرتي ۽ آڪاش‘ ۽ ’پَنو عاقل‘ ۾ پنھنجي آواز جو جادو جاڳايو، تنھن جو سَربستو اَحوال پڙهڻو اَٿوَ تہ ’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾ سڀ ڪجهہ محفوظ ٿيل آهي. محمد رفيع جيڏي قد ڪاٺَ واري راڳيءَ محمد يوسف ڪھڙين ڪھڙين سنڌي فلمن ۾ پنھنجي پلي بئڪ سنگنگ ڏِني ۽ ڪھڙا سُپرهٽ نغما ڳايا، اُنھن جو نہ صرف هن ڪتاب ۾ تفصيل ڏِنل آهي، پر اُنھن مان گهڻا نغما شايع بہ ٿيل آهن. حُسين شاه فاضلاڻيءَ کي ’عمر مارئي‘ فلم لاءِ ڪھڙين تڪليفن ۽ مشڪلاتن کي مُنھن ڏِيڻو پيو، اُهو سڀ ڪجهہ بہ آهي ’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾.
سنڌي فلمن جي ’دليپ ڪمار‘، مشتاق چنگيزيءَ جي سڀني سُپرهٽ سنڌي فلمن جو تفصيل، تصويرون ۽ پوسٽر بہ شامل آهن. مشھور براڊڪاسٽر سيد صالح محمد شاھہ ۽ ڪامران ڀٽي بہ سنڌي فلمن ۾ ڪاسٽ ٿيندا رهيا، سينئر صحافي پَروانو ڀَٽي بہ اُن طلسمي دُنيا سان وابستہ رهيو. سنڌي سئنيما سان لاڳاپيل وڏن نالن تہ ڇا، پر ننڍڙن ۽ گُمنام ڪردارن کي بہ محمود مغل صاحب اَهڙي تہ خوبصورت اَنداز سان هن ڪتاب ۾ پنھنجي تحقيق ۽ تحرير سان پينٽ ڪيو آهي، جو دل داد ڏِيڻ کان سواءِ رهي نٿي سگهي.
هڪ ڀيري ملاقات ۾ سنڌي فلم ’ڌرتي لال ڪنوار‘ جي فلمساز خليل بَچاڻيءَ ٻُڌايو پئي تہ: ”جڏهن ٽنڊواَلھيار ۾ ’ڪيريا شاخ‘ واري پاسي ’ڌرتي لال ڪُنوار‘ جي شوٽنگ ٿيندي هئي تہ ماڻھن جا ڳاهٽَ مِڙي اِيندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن تہ شوٽنگ ڏِسندڙن جي رش ايتري تہ ٿي ويندي هئي، جو مجبوراً هجوم کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ پوليس کي گُهرائڻو پوندو هو.“ هي اُهو دؤر هو، جيڪو سنڌي فلمن جي عروج جو دؤر هو ۽ جڏهن ماڻھو صرف وندر لاءِ نہ، پر قومي جذبي تحت بہ سئنيما گهرن جو رُخ ڪندا هئا. سُپرهٽ سنڌي فلم ’مِٺڙا شال مِلن‘ ۾ شيخ اَياز جو قومي گيت ”سنڌڙيءَ تي سِر ڪير نہ ڏيندو، سَھندو ڪير ميار او يار!“ فقير عبدالغفور جي آواز ۾ پردہ سِيميءَ تي اِيندو هو تہ ماڻھو سئنيما هائوس جي اِسٽيج تي اَچي رقص ڪندا هئا.
’سنڌ ٽاڪيز‘ سنڌي فلمن جي پوري تاريخ آهي. اَڳوڻي صدرِ پاڪستان آصف علي زرداريءَ جي والد حاڪم علي زرداري بہ سنڌ جي عظيم روومانوي داستان ’سورٺ راءِ ڏياچ‘ تي سنڌي فلم ’سورٺ‘ ٺاهي، آهي ڪنھن کي اِها خبر جي نہ بہ آهي تہ اِن فلم جو داستان ۽ خوبصورت تصويرون بہ آهن ’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾. ٽنڊي اَلھيار جي مشھور ڳوٺ ’ڌڱاڻو بوزدار‘ ۾ بہ سنڌي فلمن جي شوٽنگ ٿي. اَهڙا ڪيئي قِصا هن ڪتاب ۾ شامل آهن، جيڪي کُٽن ئي نٿا، اَصل پڙهندي هڪ عجيب خوشبوءِ ۾ ماڻھو واسجي ٿو وڃي.
سنڌي فلمن جي تہ پوري تاريخ هن ڪتاب ۾ آهي، پر سنڌ جي ڊهندڙ سئنيما گهرن جو جيڪو نوحو محمود صاحب ’هڪڙي هئي سئنيما‘ جي سري هيٺ سَڄي سنڌ جي ڪيترن ئي سَڄڻن جي مدد سان سَھيڙيو آهي، جنھن ۾ اُنھن جا نالا بہ شامل آهن. سَڄي سنڌ جي اُنھن ڊهي ويندڙ سئنيما گهرن جي لسٽ پڙهڻ سان اَکين ۾ پاڻي ڀَرجي اَچي ٿو تہ اَڄ اُنھن خوبصورت سئنيما گهرن جي جاءِ تي شاپنگ سينٽر ٺھي ويا آهن.
’سنڌ ٽاڪيز‘ جي بئڪ ٽائيٽل تي نصير مرزا ڏاڍي زبردست ڳالھہ لِکي آهي محمود لاءِ تہ: ”محمود مغل سنڌي اَدب جي هفت انگيز شخصيت آهي. ڪھاڻيڪار، ناول نگار، ناٽڪ ڪار، ڪالم نويس، ڪمپيئر ۽ محقق! اِن ۾ ڪوبہ وڌاءُ ڪونھي تہ ’سنڌ ٽاڪيز‘ هڪ ڪميٽيڊ ليکڪ جو پورهيو آهي.“
محمود مغل کي هن ڪتاب کي مرتب ڪرڻ ۾ جيڪي ڏُکيائيون ۽ تڪليفون پيش آيون، تن جو بہ تفصيلي اَحوال ڏِنل آهي هن ڪتاب ۾...
’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾ جيڪي بہ فلمي فوٽو ۽ پوسٽر شامل ڪيا ويا آهن، سي تہ ڪمال جا آهن. بس! اِئين سمجهو تہ هي ڪتاب سَڄو سونُ آهي، تاريخ آهي ۽ خاص طور تاريخ جي شاگردن لاءِ هي ڪتاب لاڀائتو ثابت ٿيندو. هن بي مثل پورهئي ’سنڌ ٽاڪيز‘ لاءِ ڪتاب جي آخري نوٽ پُڄاڻي، جيڪا ’نيٺ تہ ٿيڻي آ‘ ۾ فقير محمد ڍول هن ڪتاب کي ’هڪ رنگ منچ‘ ڪوٺيو آهي. واقعي ئي هي ڪتاب هڪ خوبصورت ’رنگ منچ‘ آهي، هي ڪتاب ڪو عام ڪتاب ڪونھي، عام ڪتابن کان مختلف ۽ گهڻو ئي مختلف آهي. جيئن جيئن هن ڪتاب کي پڙهندا ويندؤ، تيئن تيئن هن ڪتاب هي سحر ۾ جڪڙبا ويندؤ. سنڌي فلم اِنڊسٽري، جيڪا ڪڏهوڪو زوال پذير ٿي چُڪي، تنھن کي محمود مغل ’سنڌ ٽاڪيز‘ ۾ محفوظ ڪري، حياتِ جاودان عطا ڪري ڇڏي آهي... ويلڊن محمود ڀاءُ... زندہ آباد.
]ڇپيل: سنڊي ميگ، روزاني ’سنڌ ايڪسپريس‘ ڪراچي، آچر 12 سيپٽمبر 2015ع [