(ع1886-1843)جارج شرٽ
مشنري ڪتاب
حيدرآباد ۾ هن بائيبل جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ۽ ڪيترائي ڪتاب لکيائين. جارج شرٽ جا سنڌي ۾ عيسائي پرچار لاءِ هيٺيان ڪتاب اهم آهن:”سچو واپاري (ديوناگري1875ع)، ”سوال جواب“ (1877ع)،”سچي ساهمي“ (1877ع)، ”دائود جو زبور“(1879ع)، ”پراڻي ٻولي“ (1879ع، ”عادل امير“ (1880ع)، ”جوان سنڌين ڏي خط“ (1888ع)، ”خط بنام جوانان هند“ (1881ع)، ”خط بنام جوانان هند-2“ (1881ع)، ”خط بنام جوانان هند-3“ (1881ع)، ”خط بنام جوانان هند-4“ (1881ع)، ”خط بنام جوانان هند-5“ (1881ع)، ”خط بنام جوانان هند-6“ (1881ع، ”خط بنام جوانان هند-7“ (1881ع)، ”طرحدار ڀڳڙي“ (1881ع)،”قيمتي روح“ ديوناگري (1882ع)، ”قيمتي روح“ (1884ع)، ”تعليم جو منڍ“ (1885ع، ”هڪڙي شيدي نينگري بابت“ (1885ع)، ”تعليم نامو“ (1893ع) ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن.سنڌي زبان ۾ جان بنيان ”دي پلگرمس پراگريس“ (The Pilgrim's Progress) جو ترجمو پنهنجي دور نالي وارن اديبن جارج شرٽ ڪيو. جارج شرٽ، سنڌ جي اينگلو ورنيڪيولر اسڪولن جي شاگرد جي ڪورس تي رکيل هن ڪتاب کي 1877ع ۾ ٻن ڀاڱن ۾ ترجمو ڪيو. هن ڪتاب کي اصلي نالن ۽ ماڳن سان پيش ڪيو آهي.
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق لاءِ خدمتون
جارج شرٽ سنڌي ٻولي تي به تحقيق ڪئي، ٻولي تي نظريو ڏنو . سندس خيال هو ته سنڌي ٻولي، سنسڪرت جي ڌيءُ آهي، ان سلسلي ۾ هن سنڌي ٻولي جي بنياد بابت سن 1878ع ۾ هڪ مقالو لکيو. هو لکي ٿو ته ”اهو بلڪل سچ آهي ته سنڌي سنسڪرت زبان جي ڌيءُ آهي، پر ساڳئي وقت اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته سنسڪرت وارو نج خون سنڌي ۾ نه آهي“.(25)ان کان علاوه لغت نويسي تي به ڪم ڪيو. ان سلسلي ۾ ناسف علي شيراز لکي ٿو ته ”ڪيتري عرصي کان وٺي حيدرآباد ۾ عيسائي مشنري طور ڪم ڪري رهيو هو. جنهن جي نتيجي ۾ هن سنڌي ٻولي بابت گهڻي ڄاڻ حاصل ڪئي ۽ مختلف ڪتاب ترجمو ڪيا، جن ۾ سنڌي-انگريزي ڊڪشنري (1879ع)، اکر ڌاتو (1866ع) ۽ 1897ع ۾ انگريزي-سنڌي ڊڪشنري (قلمي) ۽ بائيبل جو ترجمو سنڌي ۾ شامل آهن. ان کان علاوه هن بائيبل ۾ شامل مذهبي پهاڪن بابت ڪتاب ”سليمان جي پهاڪن جو ڪتاب“ به ترتيب ڏنو، جيڪو لڌيانه مان برٽش اينڊ فارن بائيبل سوسائٽي وارن سن 1885ع ۾ شايع ڪيو“.(26)
سنڌي – انگريزي لغت
جارج شرٽ ٻن سنڌي عالمن منشي اُڌارام ٿانوراس ميرچنداڻي ۽ مرزا صادق علي گڏجي ”سنڌي – انگريزي لغت“ ترتيب ڏني، جيڪا سنڌ ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ 1879ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ڪئي. هيءَ پهرين لغت آهي، جيڪا عربي خط ۾ لکيل آهي. هن لغت ۾ تقريباً 21 هزار سنڌي لفظن جون معنائون انگريزي ٻوليءَ ۾ ڏنل آهن ۽ جهونن سنڌي لفظن جو وڏو ذخيرو شامل آهي. هي ڊڪشنري 919 صفحن تي ٻڌل آهي. هن ڊڪشنريءَ جي تياري ۾ آخوند عبدالرحيم پڻ هٿ ونڊرايو هو، جنهن لاءِ مهاڳ ۾ سندس ٿورا به مڃيا ويا آهن.هن ڊڪشنريءَ جي خوبي اها هئي ته ان ۾ لفظن تي زيرون ۽ زبرون ڏئي انهن جا صحيح اچار ڪڍڻ تي ڌيان ڏنو ويو هو.
اکر ڌاتو
جارج شرٽ جو ڪتاب ”اکر ڌاتو“ 1866ع ۾ شايع ٿيو، هي ڪتابڙو 44 صفحن تي ٻڌل آهي ۽ سنڌي لفظن جي ڌاتن تي سٺي روشني وجهي ٿو. ڪتاب ”اکر ڌاتو“ (1866ع) نالي لکيو، جنهن ۾ سنسڪرت بنياد وارن سنڌي لفظن جي اشتقاق يا وئپتي يا ڌاتو (Roots) ڏنل آهن.هن ڪتاب ۾ اهڙن لفظن جي چونڊ ڪئي وئي آهي.
انگريزي– سنڌي لغت
جارج شرٽ ”سنڌي – انگريزي لغت“ کانسواءِ ”انگريزي – سنڌي لغت“ به لکي هئي، جنهن جو قلمي نسخو اُن وقت پادري اي. ايڇ. ايبيگل (A.H.Abaigal) وٽ هو. پرمانند ميوارام جڏهن پنهنجون لغتون لکي رهيو هو، تڏهن هن اُن نسخي مان به گهڻو فائدو حاصل ڪيو هو. هن وقت اُن قلمي نسخي متعلق ڪابه خبر ناهي ته ڪٿي آهي“.(27)
مطلب ته جارج شرٽ سنڌي ٻولي جي بڻ بڻياد، سنڌي لغت نويسيءَ ۽ سنڌي ڌاتو، لفظن، پهاڪن وغيره تي اهم ڪم ڪيو ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق جي سلسلي ۾ نوان رستا کوليا.