سنڌ ۾ بزرگن جي مقبرن جي تباهي
تازو اسان جي خاندان مان ڪافي ڄڻا وياسين شاهه يقيق، پير پٺو، ڄام ڏاتار ۽ عبد الله شاهه اصحابيءَ جي مزارن تي. انهن مزارن تي مان اڳ به وڃي چڪي آهيان، پر هاڻ جو گڏجي نڪتاسين ۽ شاهه يقيق تي رات رهڻ جو پروگرام به هو ان ڪري ڏاڍو سٺو لڳو ۽ گڏوگڏ اهڙا تجربا به ٿيا يا اهڙيون ڳالهيون نظر آيون جن تي ڪجهه لکڻ ضروري ٿي پيو آهي.
شاهه يقيق اهو بزرگ آهي جنهن جي مزار تي سوين ماڻهو شفا حاصل ڪرڻ لاءِ ڏينهن رات ٽڪيا پيا آهن. معزور لاچار، بيوس مريض جيڪو عقيدو رکي اتي اچي رهن ٿا. عقيدو هڪ اهڙي شيءِ آهي جنهن سان انسان گهڻو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. عام ڳالهه آهي ته دل ۽ يقين سان گهرڻ سان انسانن جا ٻيڙاپار ٿي ويندا آهن اهي ٻيڙا پار اُڪارڻ وارو، سڀ ڪنهن جي پوري ڪرڻ وارو هن ڪائنات جو خلقيندڙ هڪ ئي هستي آهي. اهو اسان انسانن جو قول ۽ فعل آهي ته اسان ان خلقيندڙ وٽ پهچڻ لاءِ ڪهڙي واٽ ٿا حاصل ڪيون. اسان وٽ علم ۽ شعور جي ڪمي آهي. اُن ڪري ئي گناهه ۽ ثواب جي وڇوٽيءَ کي سمجهڻ ۽ سمجهائڻ ۾ دير ٿي لڳي. ات شاهه عقيق جي مزار تي جت مريض سون جي تعداد ۾ رهيا پيا آهن ۽ هزارين جي تعداد ۾ روزانه ايندڙ زائرين جي لاءِ ڪوبه سهولت وارو انتظام ٿيل نه آهي........مزارن تي ايندڙ زائرين چاهي اُهي غريب هجن يا امير پنهنجي حيثيت آهر نذرانو پيش ڪندا آهن. هنن مزارن تي ايتري ته رش آهي جو منهنجي اندازي مطابق هڪ مهيني ۾ مليل نذرانو لکن جي تعداد ۾ هوندو، پوءِ اهو سڀ پئسو آخر ڪاڏي ٿو وڃي...... کاڌي پيتي جو مناسب انتظام ناهي ٿيل. رهائش جو ته اهو حال آهي جو ويچارا لادوا ٿيل مريض ڪنڊن پاسن ۾ پيا ٻاڪارين....ٻي ڳالهه جنهن کي مون شدت سان محسوس ڪيو اها آهي قبر جي بي حرمتي شاهه عقيق جي چئني پاسي قبرن مٿان ماڻهن جون گاڏيون بيٺيون آهن. قبرن مٿان ننڍا دڪان ۽ مانڊڻيون ٺهيون پيون آهن. ٻار ننڍا وڏا رڳو پيا قبرن کي اورانگهين ڇو ته انهن ڦٽل تباهه حال قبرن ۾ تفاوت نه ٿو ڪري سگهي.
اندر مزار ۾ جنهن جي پاسي عورتن جون قبرون آهن. اُت اسان ٽي چار ڪلاڪ ويٺا هئاسين. ڪن ڪن عورتن ته اهڙيون حرڪتون ڪيون جو ڏيل ڏڪي ويو. اُت قبرون ائين ٺهيل آهن جو چئني طرف سيمنٽ لڳل آهي ۽ وچ وارو حصو ڪچو آهي ڪن عورتن ته ڇا پئي ڪيو جو نماز لاءِ وضو اُت ويٺي ڪيائون. گرڙيون ڪري نڪ پئي صاف ڪيائون. جڏهن انهن کي چيو ويو ته امان ادي هيءَ ته قبر آهي هن ۾ ته ويهي گند نه ڪريو ته عجيب طريقي سان جواب ڏنائون پئي. ڏٺو اهو ويو ته اندر بزرگ جي مزار کان علاوه ٻين قبرن جي اهميت ئي نه هئي. تعليم جي گهٽتائي جي ڪري شعور جي ڪمي اسان جي معاشري ۾ گهڻي آهي. اهو سڀ ڪجهه سمجهائڻ ۽ سيکارڻ سان ئي صحيح ٿي سگهي ٿو.
اتان جي منتظمين تي اهو فرض عائد ٿئي ٿو ته هو اُت هر قسم جي نظرداري ڪن ۽ اوقاف جي کاتي کي جيڪا بي حساب دولت اُتان ملي ٿي سڀ نه ته به اُن مان ڪجهه ته اُت خرچ ڪن ته شايد ڪا سڻائي ٿي پوي....... مختلف مزارن تي وڃڻ سان مختلف ڪيفتين جو احساس ٿيندو آهي. مون کي شاهه عقيق جي مزار تي شفقت ۽ محبت جو احساس محسوس ٿيو. اتان وري رات رهي وياسين پير پٺو جي مزار تي. هن پير جي مزار مٿي ٽڪريءَ تي آهي.اُت ڏاڪڻون ٺهيل آهن.هن مزار تي رش ڪانه هئي. ٻه ٽي ڪي ماڻهو نظر آيا. پر هيءَ مزار ٿڌي ۽ سڪون ڏيڻ واري هئي. اُتي سامهون ئي ڄام ڏاتار جي مزار آهي. اُتي گونگا ٻوڙا ۽ ذهني معذور گهڻا نظرآ يا. عبدالله شاهه اصحابيءَ جي مزار تي وڃڻ لاءِ وڏي دل گهرجي. ڪمزور ۽ ڊڄڻن ماڻهن کي اتي وڃڻ نه گهرجي. مان جڏهن هڪ دفعو اڳي اتي وئي هيس ته دل جھلي نه سگهيس ۽ اڌ مان موٽي آيس. هن ڀيري ته جيئن ڪافي ڄڻا هئاسين ان ڪري اندر هليا وياسين. جو ڪجهه اتي ڏٺم بس الله ئي معاف ڪري، چئني طرف رڙيون، واڪا دهشت ۽ خوف جو منظر هو.
هنن سڀني مزارن جي حالت ڏسي اهو احساس شدت سان اڀري ٿو ته هي سڀ بزرگ جيڪي هاڻي آرامي آهن، اُنهن وٽان الله جي درٻار ۾ رحم گهري سگهجي ٿو، پر ات جيڪا تون ئي تون لڳي پيئي آهي يا وري عورتن ۽ مردن کي ات سجدا ڪندي ۽ عجيب قسم جون ڳالهيون ڪندي ڏٺو، اهو سڄو غلط هو. پر انهن کي صحيح ۽ غلط جي وچ واري سَنڌي جي سمجھاڻي ڪير ڏيندو ۽ ڪڏهن انهن ۾ شعور ايندو؟ اُتان جا حاصل ڪيل لکين روپيا، اتان جي زائرين جي سهولت ۽ آرام لاءِ ڪڏهن خرچ ٿيندا؟ هي مزارون به سنڌ جو تاريخي ورثو آهن. انهن جي سنڀال لهڻ ڪنهن جو فرض آهي؟ پنهنجي هڙان ته حڪومت کڻي خرچ نه ڪري، پر عوام طرفان ڏنل پيسا جيڪي اتي پيتين ۾ ڀريا ٿا وڃن، صرف انهن مان ئي ڪجهه اتي خرچ ڪيو وڃي ته هوند گهڻي سڻائي ٿي پوندي.
آچر 6 آڪٽوبر 1991ع