سنڌين سان راتاهو، ناقابل معافي گناهه
الله به کڻي ڪا دوزخ ۽ جنت ٺاهي هوندي جت انسانن جي اعمالن جو حساب ڪتاب ٿيندو هوندو . . . . پر وتائي فقير جي چواڻي ته دوزخ ۾ ڪا باهه ته آهي ئي ڪو نه هر انسان پاڻ سان گڏ اها باهه هن دنيا مان ئي کڻي ويندو آهي. الله به جيڪو حساب ڪتاب وٺندو سو ته شايد اهو ئي هوندو جن ۾ الله جا حڪم احڪام آهن ها پر هن دنيا ۾ ڪيل انسانن سان انسانن جو ڏاڍايون، ظلم جبر، قتل ڪرڻ، انسانن کي اقتصادي سماجي ۽ شعوري طور تباهه ڪرڻ، ڪنهن جو حق ڦٻائڻ يا وري ڏاڍ جبر تي حڪمراني ڪرڻ ۽ زبردستي ڪنهن کي پنهنجو زيردست ٺاهڻ ۽ اهڙي قسم جون ڪيتريون ئي زيادتيون جيڪو انسان انسان سان ڪري ٿو ان جو حساب ڪتاب هن ئي دنيا ۾ ڏيڻو پوي ٿو. هيءَ دنيا به هڪ حساب ڪتاب جو گهر آهي. هڪ هٿ کان ڏي ته ٻئي هٿ سان وٺ. ڪڏهن ڪڏهن ته دير ئي ڪا نه لڳي اهڙا ته عجب جهڙا منظر نظر ايندا آهن جو عبرت وٺيو وڃي. ذهن به يقين ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندو آهي ته هي سڀ ڇا پيو ٿئي. سچ پچ اهو سڀ سچ آهي يا وري ڊرامو؟ ڪي ڪي حقيقتون ذهن ۽ سوچ کان مٿي هونديون آهن ڪڏهن انسان سوچيندو به نه آهي ته ائين به ٿي سگهي ٿو. ان ٿيڻي ۽ اڻ ٿيڻي جي وچ واري سنڌي ۾ اهو سڀ ڪجهه ٿي ويندو آهي جو سچ به خواب جيان لڳندو آهي.
اڄ ڪلهه سنڌ جون حالتون جيڪي آهن. چئني طرف جيڪو وايو منڊل منڊجي رهيو آهي. ان حال في الحال ذهن ۽ سوچن کي برف جي سر وانگر ڄمائي ڇڏيو آهي ڇا پيو ٿئي؟ ڪهڙي طرح پيو ٿئي؟ چڱو آهي يا خراب ان جو فصلو ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو آهي. حالتن جو به درياهه جي وير وانگر چڙهڻ تباهي مچائي موٽي وڃڻ اهو به خاموشي سان. ڪيترا وهم ۽ وسوسا ذهن ۾ پيدا ڪري ڇڏيا آهن.
ٽنڊي بهاول وارا نوجوان، يوسف جکراڻي، علي حيدر شاهه ۽ ٻين بي گناهن جو مارجي وڃڻ ناقابل معافي گناهه آهي. ان گناهه جو عيوضو اهو نه آهي ته صرف پنهنجي غلطي تسليم ڪئي وڃي يا ٻه ٽي لک رپيا ڏيئي پنهنجي جان ڇڏائي وڃي. هي پئسا هنن نوجوانن جي خون جي قيمت نه آهن. گهڻا ماڻهو ۽ گهڻيون ڳالهيون الائجي ڇا ڇا پيو ٻڌجي. پر منهنجا پيار سنڌيو مان ڇا سوچيندي آهيان؟ منهنجو ذهن اها ڳالهه سوچيندو آهي ته جنگ ته هوندي آهي رت وهائڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن امن خاطر به رت وهندو آهي ۽ جوانن جا سر قربان ٿيندا آهن. خبر نه آهي ڪنهن وقت ڪي اهڙا حادثا ٿي ويندا آهن جو انهن مان ڪن جا نتيجا خراب ته ڪن جا سٺا نتيجا نڪرندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن ظالم به انڌ جي گهوڙي تي سوار ٿي اهڙيون غلطيون ڪري ويهندا آهن جن جو حساب ڪتاب انهن کي ڏيڻو پوندو آهي. سوچون ۽ سامهون بيٺل حقيقتون ته سڀ ڪجهه ڏيکارينديون ۽ سمجهائينديون رهنديون آهن. پر ان ويل جڏن حقيقتون پنهنجي ڳچيءَ جو نوڙ بڻجي وينديون آهن ته ظالم به ظلم ڪرڻ مهل گهڻو نه ته ٿورو به ضرور سوچيندو. اها به سڀ کان وڏي سچائي آهي ته انهن حالتن ۾ جڏهن سڄي پاڪستان جي پريس ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا کي جهليو ويو ته خبر نه اچڻ لاءِ سڀ ڪوشش ڪئي ويئي ان ويل سنڌي پريس جنهن همت سان پهرين ڏينهن ئي حقيقتون جنهن جرئت سان سامهون آنديون ۽ عام سنڌي کان وٺي دانشورن، اديبن ۽ سياسي ليڊرن وٺ پڪڙ ڪئي سا قابل تعريف آهي. ٻاهر جي اخباري نمائندن کي وٺي وڃي اهي حقيقتون ڏيکارڻ وقت تي سڳ سوڌو ظالم جي وٺ ڪرڻ جي ئي ڪري اهو سچ ظاهر ٿي پيو. هي ظلم جي وٺ ڪرڻ جي ئي ڪري اهو سچ ظاهر ٿي پيو. هي ظلم ڪو نئون نه آهي ۽ نه وري سنڌين جو رت ڪو پهريون دفعو وهيو آهي. صرف ۽ صرف ان ڪري هيءَ حقيقت لڪي نه سگهي جو اسان جي سنڌين پهريون دفعو پاڻ ۾ ٻڌي ڪري جرئت جو مظاهرو ڪيو آهي. ان حقيقت کان به انڪار ڪونهي ته ڪو سنڌ جون حالتون خراب نه آهن. ان حقيقت کان به انڪار نه ٿو ڪري سگهجي ته هر باشعور سنڌي هن ڌرتيءَ تي امن چاهي ٿو. هرڪو چاهيندو ته هنن ڌاڙيلن کان جان ڇٽي جنهن سنڌين جو جيئڻ وهه ڪري ڇڏيو آهي . . . . زمينون ويران ٿي ويون آهن. غريب توڙي امير پريشان آهن. سنڌ اقتصادي طور تباهه ٿي رهي آهي . . . . پر ائين به نه ٿئي جو ڌاڙيلن ۽ تخريبڪارن جي نالي جي اوٽ وٺي. راه گناهه امن پسند سنڌين جو رت وهائجي ۽ خانه پوري ڪجي. توهان اها ڳالهه سوچي سگهو ٿا منهنجا پيارا سنڌيو ته هنن ٽنڊي بهاول جي نون شهيدن جيڪي راه گناهه مارجي ويا انهن جو توهان جي مٿان ڪيڏو وڏو احسان آهي؟ توهان سوچيو ته سهي ته هو ظلم ڪرڻ وارا جن کي هر گناهه ۽ ڏوهه ڦٻجي ويندو هو ۽ هو امن جي نالي پٺيان هميشه سنڌ ۾ رت جي هولي کيڏڻ جا عادي هئا انهن جي ۽ سنڌين جي وچ ۾ ٽنڊي بهاول جي شهيدن جي رت سان هڪ مضبوط پل هڪ وڏو حصيدار قائم ٿي چڪو آهي. توهان اهو سوچيو ته سهي ته ٽنڊي بهاول جي شهيدن پنهنجي قربانيءَ سان سنڌين لاءِ هڪ بچاءُ بند قائم ڪري ڇڏيو آهي. ڀلا ٻڌايو ته سهي لاهي سگهندؤ ايڏا ٿورا ايڏا احسان هنن ٽنڊي بهاول جي شهيدن جا . . . .؟
ظالم ته ظلم ڪندو آهي پر ظلم سهڻ وارو جڏهن بي همت ٿي ويندو آهي، تڏهن ئي ظالم اڃا وڌيڪ جابر ٿيندو آهي. اچو ته گڏجي پنهنجي هن ڌرتي کان هنن ڌاڙيلن، دهشتگردن جو گڏجي خاتمو ڪيون ۽ جت ڪنهن غريب جو ڪنهن بي گناهه جو رت وهندي ڏسون ته ان ويل ئي حساب ڪتاب صاف ڪريون . . . . .
اڄ ڪلهه ڪراچي جون حالتون به سامهون آهن. ايڪويهين صديءَ جو فرعون، شداد، ظالم پنهنجي آخري پڄاڻي کي پهچي رهيو آهي پر وري به قصو اهو ئي انڌير نگري چرٻٽ راجا وارو لڳو پيو آهي. ظالم ۽ قاتل جي رستن مٽائڻ يا پارٽيون مٽائڻ سان اهي ڪو فرشتا ڪو نه ٿي پوندا آهن. هڪڙا ظالم هٽي رهيا آهن ته ٻيا ظالم ان جي جاءِ والاري رهيا آهن. اسان سنڌين لاءِ ته ٻئي ڌريون هڪ جهڙيون آهن. حالتون اڃا واضح نه آهن. ڪجهه سمجهه ۾ نه ٿو اچي. وري به سنڌين کي پاڻ ۾ ٻڌي ۽ ايڪي سان ئي ڪو لائحه عمل جوڙڻو پوندو. ائين نه ٿئي جو وري اهي سڀ اسان جي ئي ڳچيءَ ۾ پئجي وڃن.
آچر 28 جون 1992ع