آمريڪا ۽ هندوستان جي آزادي
ان حوالي سان هندوستان جي هڪ اهم حيثيت هئي. هڪ پاسي ان جون سرحدون اوڀر ۾ چين سان مليون ٿي جتي مائو جو اثر رسوخ وڌي رهيو هو ۽ ٻئي پاسي اولھہ ۾ سوويت يونين سان سرحدون مليون ٿي.
اينگلو آمريڪي بلاڪ هونئن تہ سرمايا داري نظام جي بچاء ۽ سوويت يونين جي وڌنڌڙ اثررسوخ کي روڪڻ جي معاملي ۾ يڪراء هو، پر ساڳي وقت منجهن اندروني اختلاف بہ موجود هئا. آمريڪا هندوستان جي عوام ۽ سياسي جماعتن آڏو اهو موقف اختيار ڪيو هو تہ برطانيا هڪ نوآبادياتي ۽ سامراجي طاقت آهي جڏهين تہ آمريڪا آزادي ۽ جمھوريت جو علمبردار آهي. آمريڪا بہ اهو سمجهيو ٿي تہ هندوستان ۾ سياسي عدم استحڪام مان ڪميونسٽ ۽ نتيجي ۾ سوويت يونين کي فائدو ٿيندو. ان سلسلي ۾ تشويش جي ڳالھہ اها هئي تہ هڪ تہ سڄي ملڪ ۾ ريلوي، ٽپال کاتي ۽ ٻين محڪمن جا پورهيت هڙتال ۽ احتجاج ڪري رهيا هئا ۽ ٻئي پاسي سباش چندر بوس جي آزاد هند جا سپاهي، جن جي هٿيار بند تربيت ورتل هئي، سڄي ملڪ ۾ موجود هئا ۽ آزادي جي ڪنھن بہ تحريڪ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري سگهيا ٿي. ان سان گڏ جنگ ختم ٿيڻ کانپوء لکين هندوستاني فوجي فوج مان فارغ ڪيا ويا هئا، جن کي ٻيو ڪو روزگار نہ هو ۽ جيڪي سڄي هندوستان ۾ ڦھليل هئا. اهي سڀ آزادي جي تحريڪ جو حصو ٿي سگهيا ٿي.
خاص طور تي اهم ڳالھہ اها هئي تہ ٻنھي وڏين سياسي جماعتن جي اختلافن جي صورت ۾ فوج جو فرقيوارانا بنيادن تي ورهائجڻ هندوستان جي ماڻھن لاء تہ هڪ وڏو الميو ٿئي ها، پر ساڳي وقت نہ رڳو هندوستان پر وچ اوڀر، ڏوراوڀر ۽ ڀرپاسي وارن گهڻن ملڪن ۾ سامراجي مفادن کي وڏو نقصان ٿئي ها. اهو خدشو ان ڪري بہ هو تہ پنجاب، جنھن جو فوج ۾ وڏو حصو هو، جا گهڻا علائقا گهڻي عرصي کان لاڳيتو سياسي عدم استحڪام ۽ فرقيوارانا فسادن ۾ ورتل هئا. معاملا بجائي مسلم ليگ ۽ ڪانگريس، جيڪي اينگلو آمريڪي مفادن جو بھتر بچاء ڪري سگهيون ٿي، جي ڪميونسٽن ۽ کاٻي ڌر جي هٿن ۾ وڃڻ جا گهڻا امڪان پيدا ٿي پيا هئا جيڪا ڳالھہ ڪنھن بہ صورت انھن نہ ٿي چاهي. سندن مفاد بہ ان ڳالھہ ۾ هو تہ هندوستان ڪنھن بہ انتظام تحت هڪ ملڪ جي حيثيت ۾ متحد رهي ۽ ملڪ ۾ گهرو ويڙه واري ڪا صورتحال پيدا نہ ڏئي.
ان ڳالھہ کي آمريڪا ۽ برطانيا ٻنھي سمجهيو ٿي تہ هندوستان کي علائقائي طاقت ٺاهڻ جي سلسلي ۾ پنڊت نھرو جون پنھنجون خواهشون ۽ رٿائون هيون. هڪ اهڙي سلطنت جنھن ۾ سري لنڪا، هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ ۽ ايستائين تہ عراق تائين جا علائقا شامل هوندا، جيئن هن پنھنجي ڪتاب ڊسڪوري آف انڊيا ۾ لکيو آهي. اها علائقائي طاقت هندوستان ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سوويت يونين جي اثررسوخ کي روڪڻ ۽ هڪ اتحادي طور اينگلو آمريڪي مفادن کي اڳتي وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ها.
ان حوالي سان وزارتي مشن رٿا جي گروپنگ موجب هندوستان جي جيڪا ورهاست ٿيڻي هئي ان سلسلي ۾ لاڳاپيل ڌرين ۾ هونئن ئي اختلاف موجود هئا ۽ ڪانگريس ان کي ڪنھن بہ صورت ۾ قبول ڪرڻ لاء تيار نہ هئي. ساڳي وقت برطانوي حڪومت ڪانگريس کي ڪنھن بہ صورت ۾ ناراض ڪرڻ نہ ٿي چاهيو. پر آمريڪا اهو چاهيو ٿي تہ اولھہ ۾ سرحد صوبو سوويت يونين جي ويجهو هئڻ ۽ اوڀر ۾ آسام جي چين جي ويجهو هئڻ ڪري اهي مرڪز جي تحت رهن تہ جيئن انھن جو انتطام هلائڻ سولو هجي. اهي ٻيئي صوبا گروپ ب ۽ ج ۾ شامل هئا جن ۾ مسلم گهڻائي هئي ۽ اتي مسلم ليگ جي حڪومت قائم ٿيڻي هئي. هتي اهو مسئلو بہ هو تہ انھن ٻنھي صوبن ۾ ڪانگريس جي حڪومت هئي. گروپن ۾ هئڻ جي ڪري سرحد جو آئين پنجاب ۽ سنڌ جي نمائندن جي مرضي مظابق ٺھڻو هو جڏهين تہ آسام جي حوالي سان بنگال جي حاوي حيثيت هئي. انھن ٻنھي صوبن جي اڳواڻن ۽ حڪومتن جي سھڪار سان ڪانگريس اها گهر رکي تہ بجائي گروپن جي صوبن کي پنھنجو ڌار آئين ٺاهڻ جو اختيار ڏنو وڃي. اهڙي ريت هڪ پاسي اهو تڪرار هلندڙ هو تہ ٻئي پاسي آمريڪا جي عالمي سياسي حالتن ۽ سوويت يونين سان شروع ٿيل ڇڪتاڻ هڪ نئين صورتحال کي جنم ڏنو هو.
ڏٺو وڃي تہ هڪ لحاظ سان آمريڪا جي اها تجويز ۽ گهر اڻ سڌي طرح ڪانگريس جي مفاد ۾ هئي، جنھن کي مرڪز ۾ فوقيت حاصل هئي ۽ جنھن هڪ مضبوط مرڪزجي وڪالت ڪئي ٿي. پر ساڳي وقت اها ڳالھہ مشن پلان جي خلاف هئي ۽ برطانيا کي اهو خدشو هو تہ مسلم ليگ ان کي قبول نہ ڪندي ۽ نتيجي ۾ ملڪ ۾ فرقيوارانا فساد ۽ عدم استحڪام اڃا وڌنڌو. جيڪا ڳالھہ انھن جي مفاد ۾ نہ هئي.
بھرحال اڳتي هلي فريقن جي متحد هندوستان جي ڪنھن فارمولي تي متفق نہ ٿيڻ ڪري نتيجو ملڪ جي ورهاست جي صورت ۾ نڪتو.