سنڌ جون معدنيات
تاريخي طور سنڌ جي نو ضلعن مان ويھہ معدنيات ملن ٿيون. ڄامشورو ۽ ٺٽي ضلعن کي معدنيات جي حوالي سان شاهوڪار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهين تہ ڪڍيل معدنيات جي پاڪستان جي ڪرنسي ۾ قدر ۽ قيمت جي حوالي سان بالترتيب پنج ضلعا ٿرپارڪر، ڄامشورو، ڪراچي، ٺٽو ۽ دادو آهن. ان سلسلي ۾ هاڻي ڪراچي ٺٽي کان اڳتي وڌي ويو آهي.
گذريل مالي سال ۾ سنڌ مختلف ضلعن ۾ سورنھن معدنيات پيدا ڪيون. معدنيات جي حوالي سان مختلف ضلعن جون ڌار ڌار خاصيتون آهن. مثال طور ٿرپارڪر، ڄامشورو ۽ ٺٽو ڪوئلي جي لحاظ کان شاهوڪار آهن. دادو مٽي، چن جو پٿر ۽ ڍنڍ جو لوڻ پيدا ڪري ٿو. حيدرآباد ضلعو معدنيات جي پيداوار جي لحاظ کان گهڻو شاهوڪار ناهي. گذريل سال هن چن جي پٿر ۽ فلر جي نالي ماتر پيداوار ڏني پر موجودہ سال اها ٻڙي آهي. ڪوئلي کانسواء ڄام شورو ضلعي جي مک پيداوار چن جو پٿر، مٽي ۽ ريتي بجري آهن. خيرپور ضلعي ۾ چن جو پٿر بہ آهي، جڏهين تہ اهو واحد ضلعو آهي، جتي فلر، ٽرونا ۽ ليٽيرائٽ جي پيداوار ٿئي ٿي. چن جي پٿر جي پيداوار ۾ ڪراچي ضلعي جو اڌ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو آهي، جڏهين تہ ڪراچي سنڌ ۾ بجري جو وڏي ۾ وڏو ضلعو آهي. سکر ضلعي ۾ معدنيات جا محدود ذخيرا آهن. هتي بجري، چن جو پٿر ۽ عام مٽي ملي ٿي. موجودہ سال ۾ اهو عام مٽي وارو اڪيلو ضلعو هو. سانگهڙ رڳو کپرو تعلقي ۾ ڍنڍ جو لوڻ پيدا ڪري ٿو. ٿرپارڪر ڪوئلي، چيني مٽي ۽ ڍنڍ جي لوڻ ڪري ڄاتو وڃي ٿو. اهو سنڌ ۾ گرينائٽ ۽ چيني مٽي پيدا ڪندڙ اڪيلو ۽ وڏي ۾ وڏو ضلعو آهي. ٺٽو سنڌ جو واحد ضلعو آهي جتي سنڌ ۾ وڌ ۾ وڌ تعداد ۾ معدنيات آهن. هڪ لحاظ کان اهو ضلعو سنڌ جي سونھن آهي، جتي ڪيئي قدرتي نظارا آهن. هتي مٽي، ڪوئلو، لوهي معدنيات، چن جو پٿر، سنگ مرمر، مورم، سليڪا مٽي ۽ ريتي بجري ملن ٿا. هن ضلعي ۾ سنڌ جي سو سيڪڙو لوهي معدنيات، سنگ مرمر ۽ مورم جي پيداوار ٿئي ٿي.
2018-19 ۾ معدنيات جي ماليت جو ڪل ڪاٿو هڪ ارب ستھٺ ڪروڙ روپيا لڳايو ويو هو، جيڪو 2022-23 ۾ اٽڪل ٽي ارب ڇھہ ڪروڙ روپيا ٿي ويو. ان حوالي سان ٿرپارڪر ضلعو 2018-19 ۾ پنجين انمبر تي هو جيڪو 2022-23 ۾ پھرئين نمبر تي اچي ويو. ڄامشورو ضلعو اڳ بہ ٻئين نمبر تي هو ۽ هاڻي بہ ساڳئي نمبر تي آهي. ڪراچي پھرئين نمبر کان ٽئين نمبر تي، ٺٽو ٽئين نمبر کان چوثين نمبر ۽ دادو چوٿين کان پنجين نمبر تي هليو ويو آهي. ٿرپارڪر جي حوالي سان اهم ڳالھہ اها آهي تہ نہ رڳو ان جي رينڪنگ ۾ سڌارو آيو آهي، پر ان جي ماليت ۾ ڪيئي ڀيرا واڌارو ٿيو آهي. اها 2018-19 ۾ رڳو پندرنھن ڪروڙ هئي، جيڪا 2022-23 ۾ وڌي اٽڪل هڪ ارب اوڻيتاليھہ ڪروڙ ٿي ويئي. ممڪنہ طور ان جو مک ڪارڻ ڪوئلي جي پيداوار آهي.
هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ تيل ۽ گيس جي پيداوار متعلق انگ اکر شامل ناهن. انھن جا تفصيل توانائي جي شعبي ۾ هئڻ ڪري سنڌ اسٽيٽڪس جي توانائي واري باب ۾ ڏنا ويا آهن.
ان سلسلي ۾ ڪجهہ ڳالھين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. پھرين ڳالھہ تہ اها قدرت پاران عطا ڪيل دولت آهي. ساڳي ريت اها استعمال ڪرڻ سان وقت سان گڏ گهٽبي ۽ ختم ٿي ويندي. ان ڪري رڳو ان تي ڀاڙي ۽ انحصار نہ ٿو ڪري سگهجي. ان جو اندازو ان ڳالھہ مان ڪري سگهجي ٿو تہ تيل پيدا ڪندڙ گهڻا ملڪ هن وقت پنھنجي معيشت کي تجارتي ۽ صنعتي لحاظ کان نوان رخ ۽ سمتون ڏيئي رهيا آهن تہ جيئن کين رڳو تيل تي نہ ڀاڙڻو پئي.
ٻي اهم ڳالھہ اها آهي تہ انھن معدنيات جو فائدو گهڻي ڀاڱي گهڻ قومي ڪمپنين ۽ حڪمران طبقن کي ٿو ملي جڏهين تہ عام ماڻھو ان کان محروم ٿو رهي. اها ڳالھہ وڏن تيل پيدا ڪندڙ ۽ برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ بہ نظر اچي ٿي ۽ اسان جي پنھنجي ملڪ ۾ بہ ان کي ڏسي سگهجي ٿو.ان ڳالھہ جي باوجود تہ تيل ۽ گئس وغيرہ جون ڪمپنيون ٺاه تحت ان ڳالھہ لاء پابند هونديون آهن تہ اهي هڪ خاص رقم علائقي جي سماجي ۽ معاشي ڀلائي جي ڪمن تي خرچ ڪنديون، پر هيستائين ڏٺو اهو ويو آهي تہ انھن علائقن ۽ اتان جي ماڻھن جي حالت ۾ ڪو خاص سڌارو ناهي آيو. ڪمپنين ۽ علائقي جي بااثر ماڻھن جو پاڻ ۾ ڳٺ جوڙ هوندو آهي ۽ اهڙي ريت معاملو هلندو رهندو آهي.
سنڌ جي معيشت جي حوالي سان بيورو آف اسٽيٽسڪس سنڌ وقت بوقت مختلف شعبن متعلق انگ اکر شائع ڪندي رهندي آهي. پنھنجي حدبندين جي باوجود اهو سنڌ تي تحقيق ڪندڙ محققن، ليکڪن، سياسي ڪارڪنن ۽ معيشت دانن لاء اهم مواد آهي جنھن مان استفادو ڪرڻ گهرجي.