اميد ۽ الميو
اهو ناول ورهاڱي وقت ٿيل فسادن جي پسمنظر ۾ لکيل آهي. هن ناول جو مرڪزي ڪردار هڪ عورت ڪنول ڪماري ٺاڪر آهي جڏهين تہ ان ڪٿا کي بيان ڪندڙ هڪ صحافي آهي. جنھن جو نالو ناول جي پڄاڻي تائين ظاهرنہ ٿو ٿئي. ڪنول ڪماري ٺاڪر هڪ اهڙي عورت آهي جيڪا سماج ۾ عورت جي حقن لاء لاڳيتو جدوجھد ۾ رهي ٿي. پوء ڀلي اهو سندس پنھنجي گهر ۾ سندس ڀاء جي وفات کان پوء سندس ڀاڀي سان ٿيندڙ انياء هجي يا ٻي ڪنھن عورت جو معاملو هجي.
اها اهڙي عورت آهي جيڪا ماڻھن سان تعلق ۾ هڪ فاصلو رکي ٿي.ِ هو جيتوڻيڪ مردن سان نفرت نہ ٿي ڪري پر انھن کي پنھنجي گهڻو ويجهو اچڻ بہ نہ ٿي ڏئي. ان جو اندازو ان ڳالھہ مان لڳائي سگهجي ٿو تہ صحافي جيتوڻيڪ پيار جي حد تائين سندس لاء پنھنجي اندر ۾ نرم گوشو رکي ٿو ۽ ساڻس گهڻو ويجهو بہ هجي ٿو پر هو ان جي اقرار ڪرڻ جي همت نہ ٿو ڪري سگهي. سندس ماء ۽ ٻيا مٿس شادي ڪرڻ لاء گهڻو دٻاء وجهن ٿا پر هو ان کي قبول نہ ٿي ڪري ۽ اڪيلي زندگي گذارڻ کي ترجيح ڏئي ٿي.
ڪنول ڪماري عورتن جي ڀلائي لاء گهڻيون ڪوششون ڪري ٿي. انھن عورتن جي مدد ڪري ٿي جيڪي ذات پات جي فرق جي ڪري سماج جي ڏاڍ ۽ ظلم جو شڪار آهن. بي سھارا ۽ مظلوم عورتن لاء پناه گاه قائم ڪري ٿي. ان سلسلي ۾ خاص طور کيس گهڻي مخالفت کي منھن ڏيڻو پئي ٿو. مٿس اهو الزام هنيو وڃي ٿو تہ هو انھن عورتن کان پيشو ڪرائي ٿي ۽ کيس مجبور ٿي اها پناه گاه بند ڪرڻي پئي ٿي. سندس مخالفت ڪندڙن ۾ هڪ صحافي عورت شوڀا بينرجي هجي ٿي، جيڪا ان ساڳي اخبار ۾ ڪم ڪري ٿي جنھن ۾ ان ڪٿا کي بيان ڪندڙ صحافي ڪم ڪري ٿو. اڳتي هلي اها ساڳي عورت سندس معتقد ۽ مددگار بڻجي وڃي ٿي.
هو اڪيلائي ۾ پنھنجي ڀڳوان آڏو جهڪي ٿي،ِ ان کي ٻاڏائي ٿي ۽ روئي ٿي پر اجتماعي طور سندس ايمان ڪنھن مذهبي مت ڀيد وغيرہ کانسواء انسانيت ۾ هجي ٿو ۽ ان جي لاء ڪابہ قرباني ڏيڻ لاء تيار هجي ٿي. ڪاليج جي پرنسپال جي طور هو اتي پڙهندڙ ڇوڪرين جي ڪردار ۽ سندن سوچ تي توجھہ ڏئي ٿي ۽ کين اعتماد ۽ انسانيت جي اصولن تي هلڻ جي تعليم ڏئي ٿي.
سياسي ۽ سماجي لحاظ کان اهو اهڙو وقت هجي ٿو جڏهين خاندان جي حد تائين سماج ورهايل هجي ٿو. صحافي جي گهر ۾ زال ۽ ٻار مسلمانن کي مارڻ جي حق ۾ هجن ٿا جڏهين تہ هو ۽ سندس ڌي ان ڳالھہ جا مخالف هجن ٿا. هو هندو انتھا پسندن جي دٻاء جي باوجود پنھنجي اخبار جي پاليسي کي هڪ مسلم مخالف رنگ ڏيڻ لاء تيار نہ ٿو ٿئي. ساڳي ريت ڪنول ڪماري تي اهو دٻاء وڌو وڃي ٿو تہ هو ڪاليج جي هاسٽل ۾ رهندڙ مسلمان ڇوڪرين کي سندن حوالي ڪري. اهو سڀ ان جي باوجود هجي ٿو تہ اهي ڪجهہ ماڻھو سمجهن ٿا تہ وقت انھن جي پاسي نہ هو. ان جي باوجود هو پنھنجو ڪردار ادا ڪن ٿا. صحافي کي پنھنجي ڪم کان روڪڻ لاء گهر ۾ سندس ٻار ۽ زال کيس قيد ڪن ٿا. کيس ٻاهر نڪرڻ جي اجازت نہ ٿي هجي ۽ ان ڪمري ۾ ئي کيس کاڌو پيتو ڏنو وڃي ٿو. گهر جي ٻاهران محافظ بظاهر تہ سندس حفاظت لاء بيٺل هجن ٿا پر انھن جو مقصد کيس گهر کان ٻاهر نڪرڻ کان روڪڻ هو. بھرحال هو ڪنھن ريت پنھنجي ڌي جي مدد سان اتان نڪري ٿو ۽ پنھنجي هڪ پرڏيھي دوست سان گڏ ماڻھن جي مدد ڪرڻ ۽ انھن کي بچائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. انتھا پسندن پاران مسلمان ڇوڪرين کي هٿ ڪرڻ لاء هاسٽل تي حملو ڪيو وڃي ٿو پر ڪنول ڪماري ۽ سندس دوستن پاران ان جي ڀرپور مزاحمت ڪئي وڃي ٿي. ان دوران ڪنول ڪماري کي ڌڪ لڳن ٿا ۽ ڪجهہ ڏينھن ۾ سندس ديھانت ٿي وڃي ٿو. ساڳي ريت سندس ڪجهہ دوست اهڙي مزاحمت ڪندي مارجي وڃن ٿا. صحافي کي پڻ گهڻا ڌڪ لڳن ٿا پر هو هڪ ڊگهي عرصي جي علاج کانپوء صحت مند ٿي وڃي ٿو.
ناول ۾ جيتوڻيڪ مسلم ليگ ۽ ڪانگريس جا حوالا ڏنا ويا آهن پر مذهبي وڳوڙ ۽ فسادن ۾ رڳو هندن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ گهڻي نہ تہ ٿوري گهڻي ذميواري مسلم انتھا پسندن جي بہ هئي، جنھن کي ليکڪا بلڪل نظرانداز ڪري ڇڏيو آهي. ان جو ڪارڻ اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ناول هندو سماج جي پسمنظر ۾ لکيو ويو آهي ۽ ان جا سڀ ڪردار بہ هندو آهن. بھرحال اها گهٽتائي محسوس ٿئي ٿي.