صادقين: هڪ عوام دوست مصور ۽ خطاط
هو پنھنجي جواني ۾ اشتراڪي خيالن جو هو جنھن جا اثر آخر تائين سندس زندگي تي رهيا. ٻين مھاڀاري جنگ هلندي جڏهين شروعات ۾ هندوستان جا گهڻا قومپرست ۽ ترقي پسند جنگ ۾ انگريزن جي مخالفت ۽ هٽلر جي حمايت ڪندا هئا، ان وقت جڳ کان نرالي هن ماڻھو هٽلر جي فاشزم کي محسوس ڪيو ٿي ۽ هو امروھہ جي ديوارن تي فاشزم جي خلاف نعرا ۽ پمفليٽ وغيرہ لکندو هو. ماڻھو حيران هوندا هئا تہ اهو ڪھڙو ماڻھو آهي جيڪو اهو سڀڪجهہ ڪري پيو. هو ڪنھن سياسي تحريڪ يا پارٽي جو حصو تہ نہ هو پر هن 1948 ۾ پاڪستان اچڻ کانپوء هتي ترقي پسند ليکڪن ۽ فنڪارن جي تنظيم سان ڪم ڪيو.
مال گڏ ڪرڻ سندس ڪڏهين بہ مقصد نہ رهيو. هن شادي نہ ڪئي. سندس چوڻ هو تہ هو شادي ڪري ها تہ پوء اهو سڀ ڪم نہ ڪري سگهي ها. پنھنجي تصويرن ۽ خطاطي جي نمونن جي پرڏيھہ ۽ ملڪ ۾ وڪري مان کيس جيڪا آمدني ٿيندي هئي اها گهڻي ڀاڱي هو ضرورتمندن ۾ ورهائي ڇڏيندو هو. ان لاء سندس چوڻ هو تہ جيڪو اڳ ايندو هو هو ان جي ضرورت پوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. گهڻن سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارن کي هن مفت ۾ بہ تصويرون ۽ خطاطي ٺاهي ڏنيون. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ سندس تصويرن جي هڪ نمائش ۾ هن ڪنھن ماڻھو سان بيٺي ڳالھايو. سندس تصويرن کي ڪجهہ ڄڻن ٽي لک روپين ۾ خريد ڪرڻ ٿي چاهيو. کيس هڪ ڀيرو انھن ماڻھن سان ڳالھائڻ لاء چيو ويو، پر هن پنھنجي ڳالھہ ٻولھہ جاري رکي. جڏهين ٻيو ڀيرو کيس چيو ويو تہ سندس جواب هو تہ انھن ماڻھن کي چئو تہ اهي تصويرون وڪري لاء ناهن. هو ڪپڙن وغيرہ جي حوالي سان سادگي سان پنھنجي زندگي گذاريندو هو. سندس خرچ شراب، سگريٽ ۽ چانھن تي هوندو هو، جڏهين تہ کاڌي جي بہ کيس گهڻي پرواه نہ هوندي هئي.
جڏهين کانئس پڇيو ويو تہ هو قرآني آيتن جي خطاطي ڪري ٿو، مذهب جو احترام ڪري ٿو ۽ ساڳي وقت شراب سان بہ شوق ڪري ٿو تہ سندس چوڻ هو تہ مذهب منھنجو ايمان آهي ۽ شراب منھنجو جذبو ۽ شوق آهي ۽ آئون شراب پيئڻ کانسواء پنھنجو ڪم نہ ٿو ڪري سگهان. کيس چانھن پيئڻ جو بہ گهڻو شوق هوندو هو. سندس ڀاڻيجي جو چوڻ آهي تہ ڀارت جي دوري دوران هڪ ڀيري هن امروھہ ۾ امام بارگاه ۾ چيو تہ آئون بہ امامن تي ڳالھائيندس. هن ڳالھايو پر منبر تي اهو چئي نہ ويٺو تہ هو ان لائق نہ هو.
هو ڪجهہ عرصو فرانس ۾ رهيو جنھن سان سندس فن ۾ وڌيڪ نکار آيو. هو 1982 ۾ ڀارت جي دوري تي ويو. سندس ان وقت جي ڀارت جي وزير اعظم اندرا گانڌي سان ملاقات ٿي. جنھن سندس ويزا ۾ تبديلي ڪرائي کيس چيو تہ هو سڄي ملڪ ۾ ڪٿي بہ وڃي سگهي ٿو ۽ جيترو وقت چاهي هتي رهي سگهي ٿو. هو اٽڪل چوڏنھن مھينا اتي رهيو.
هو لاهور کي شاعرن ۽ فنڪارن جو شھر چئي ٿو، جڏهين تہ ڪراچي سرمايادارن ۽ واپارين جو شھر آهي. هن گهڻو عرصو لاهور ۾ گذاريو. 1965 جي پاڪ ڀارت جنگ کان ٿورو اڳ هو لاهور ۾ هو. هن اتي پنھنجن فن پارن جي نمائش ڪرڻ چاهي ٿي. کيس چيو ويو تہ جنگ مٿان بيٺي آهي اهڙي وقت ۾ نمائش ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو پر سندس جواب هو تہ جنگ اسان کي ڇا ڪندي ۽ هن انھن ئي ڏينھن ۾ اتي نمائش منعقد ڪئي. جيئن مختلف پيشن سان واسطو رکندڙ ماڻھن ۾ هڪ ٻئي جي لاء ساڙ ۽ حسد هوندو آهي ان ڳالھہ کي نظر ۾ رکندي ليکڪ کانئس نامياري مصور عبدالرحمان چغتائي متعلق پڇيو. پر ان حوالي سان سندس رايو گهڻو مثبت هو. سندس چوڻ هو تہ هو سندس تصويرن جي نمائش ۾ آيو. هن نہ رڳو سندس فن جي تعريف ڪئي پر پوء هن کيس هڪ ڊگهو خط لکيو جنھن ۾ سندس گهڻي ساراه ڪيل هئي.
هو اهڙن ماڻھن مان هو جن پاڪستان جي ثقافت ۽ ٻولين ڏانھن هڪ مثبت رويو رکيو. لاهور ۾ رهندي هن پنجابي ۾ شاعري ڪئي. جڏهين کانئس سنڌ ۾ ٻولي وارن فسادن متعلق پڇيو ويو تہ سندس چوڻ هو تہ اهو مسئلو غيرضروري طور اٿاريو ويو. اڙدو کي هتي ڪو خطرو نہ هو ۽ نہ آهي ۽ اها واڌ ويجهہ ڪري رهي آهي. باقي ان ڳالھہ کي ذهن ۾ رکڻو پوندو تہ هي بدايون ناهي ۽ اڙدو کي پنھنجون پاڙون سنڌ جي ريگستان ۾ ئي مضبوط ڪرڻيون پونديون ۽ هتان جي ماحول ۽ ڪلچر سان ئي پاڻ کي ٺھڪائڻو پوندو.
هن اٽڪل پندرنھن هزار تصويرون ۽ خطاطي جا نمونا ٺاهيا پر انھن مان گهڻا محفوظ ناهن. سندس رباعين لاء چيو وڃي ٿو تہ انھن تي عمر خيام جو اثر آهي.
هڪ اهڙو فنڪار جنھن کي پنھنجي ملڪ کان وڌيڪ پرڏيھہ۾ مان مليو ۽ اتي ئي سندس شخصيت ۽ فن تي گهڻو ڪجهہ لکيو ويو.