بي وطن ماڻھن جو الميو
دمشق يونيورسٽي ۾ هن عربي ادب ۾ داخلا ورتي هئي. هتي ئي سندس ملاقات پي ايف ايل پي جي جارج حباش سان ٿي. ڪجهہ عرصو هن ڪويت، جتي گهڻا فلسطيني رهندا هئا، پنھنجي ڀاء ۽ ڀيڻ وٽ گذاريو. هو هڪ صحافي طور گهڻين اخبارن سان لاڳاپيل رهيو ۽ پي ايف ايل پي جي اخبار الحريت جو ايڊيٽر پڻ رهيو.
1964 ۾ پي ايل او جو قيام فلسطينين جي جدوجھد جي هڪ نئين مرحلي جي شروعات هئي. ساڳي ريت 1967 جي عرب اسرائيل جنگ ۾ عربن جي شڪست غسان ڪنفاني سميت گهڻن فلسطينين لاء مايوسي جو باعث هئي. پر ڪنفاني هڪ اميد پرست شخص هو. شديد ذيابيطس جو مريض هئڻ جي باوجود هو انسولين جون سيون پاڻ پاڻ کي هڻندو هو ۽ بيماري کي پاڻ تي حاوي ٿيڻ نہ ڏيندو هو. 1972 ۾ هو پنھنجي ڀاڻيجي سان گڏ بيروت ۾ هڪ ڪار بم ۾ مارجي ويو. چيو وڃي ٿو تہ اهو اسرائيل تل ابيب ايئرپورٽ تي ريڊ بريگيڊ جي حملي، جنھن جي ذميواري پي ايف ايل پي قبول ڪئي هئي، جي جواب ۾ ڪيو هو.
فلسطيني مسلم ۽ عرب قوم جو حصو هئڻ جي باوجود پنھنجي سڃاڻپ جي ڳولھا ۾ هوندا آهن. کين هر وقت اهو ڊپ هوندو آهي تہ اهي هڪ قوم جي حيثيت ۾ ختم نہ ٿي وڃن. فلسطيني دانشورايڊورڊ سعد جي چوڻ موجب اهي ڪافڪا جي ڪھاڻين جا اهڙا ڪردار آهن، جيڪي هاڻي موجود آهن ۽ هاڻي غائب ٿي ويا آهن. ان جو بنيادي ڪارڻ سندن پنھنجي وطن ۽ سرزمين کان محروم ٿيڻ آهي. ان سلسلي ۾ هن ايمل حبيبي، جيڪو ويھہ سالن تائين اسرائيلي پارليمينٽ جو رڪن رهيو، جي ڪھاڻي سعد ابي نحس متشائل جي گمشدگي متعلق عجيب و غريب حقيقتون ۽ محمود درويش جي نظم سڃاڻپ ڪارڊ جو ذڪر ڪيو آهي.
ڪنفاني جي ناول Men in the Sun جنھن جو اڙدو ۾ ترجمو دھوپ مين لوگ جي عنوان سان شاهد حميد ڪيو آهي، کي بہ ان زمري ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو. هن ناول ۾ ٽي اهڙا ڪردار آهن جيڪي مھاجرڪيمپن جي زندگي، معاشي بدحالي ۽ بيروزگاري وغيرہ مان تنگ ٿي غيرقانوني طور عراق مان ڪويت وڃڻ چاهين ٿا.
ناول جا ٽي اهم ڪردار آهن. ابوقيس، اسد ۽ مروان. اهي ٽيئي فلسطيني مھاجر آهن ۽ حالتن کين متاثر ڪيو آهي. ابوقيس جي خراب معاشي حالت کي ڏسندي سندس دوست. جيڪو ڪويت ۾ نوڪري ڪري ٿو، کيس ڪويت وڃڻ جي صلاح ڏئي ٿو. سندس زال بہ کيس چئي ٿي تہ کيس انتظار ڪندي ڏه سال ٿي ويا آهن، آخر ڪيستائين هو واپس وڃڻ ۽ پنھنجي زيتون جي وڻن جي واپسي جو انتظار ڪندو رهندو. هو چئي ٿو تہ ڇا ڪويت وڃڻ سان هو پنھنجي پٽ کي پڙهائي سگهندو، گهر ٺھرائي سگهندو ۽ زيتون جا ٻہ وڻ بہ خريد ڪري سگهندو. سندس زال هاڪار ۾ جواب ڏئي ٿي. اهڙي ريت هو بصرہ پھچي ٿو. اسد هڪ نوجوان آهي، جيڪو فلسطيني مزاحمت جو حصو رهيو آهي. جڏهين گرفتاري کانپوء اسرائيلي فوجين پاران سندس تذليل ڪئي وڃي ٿي ۽ کيس هڪ اسرائيلي فوجي جي حوالي ڪيو وڃي ٿو تہ اهو فوجي چپن ۾ ڀڻڪي ٿو تہ وردي پھرائي ڪھڙي نہ ڪني ڪم تي اسان کي لڳايو ويو آهي. هو اتان ڀڄي نڪري ٿو. کيس سندس چاچو ڪويت وڃڻ لاء ان اميد تي قرض ڏئي ٿو تہ هو واپسي تي سندس ڌي ندا سان شادي ڪندو. مروان کي سندس پي جي ٻي شادي ڪرڻ ۽ ڀاء پاران ڪويت مان پئسا موڪلڻ بند ڪرڻ جي ڪري پڙهائي اڌوري ڇڏي ڪمائڻ لاء ڪويت ڏانھن نڪرڻو پئي ٿو.
اهي ٽيئي بصره ۾ غير قانوني طور ڪويت موڪليندڙ ايجنٽ سان پئسن تي نہ ٿا ٺھن. کين ابوالخيزان نالي هڪ شخص ملي ٿو جنھن کي پنھنجي مالڪ جي گاڏي ڪويت کڻي وڃڻي هجي ٿي. ڪجهہ پئسن خاطر هو انھن ٽنھي کي بہ وٺي وڃڻ لاء تيار ٿئي ٿو. ابوالخيزان اهڙو شخص آهي جنھن جي مردانا صلاحيت بارودي سرنگ جي ڌماڪي جو شڪار ٿيڻ ڪري ختم ٿي چڪي هئي. هو انھن ٽنھي کي ٻڌائي ٿو تہ واٽ تي محافظن جي چوڪين کان بچڻ لاء کين ٻہ ڀيرا ڇھن ڇھن منٽن لاء گاڏي ۾ رکيل پاڻي جي خالي ٽينڪ ۾ لڪڻو پوندو. ريگستان ۾ سخت قسم جي اس ۽ گرمي هجي ٿي. ابوالخيزان کين ٻڌايو تہ رات جو ٿڌ ۾ ان ڪري سفر نہ ڪيو جو ان وقت محافظن جو گشت گهنو هوندو آهي ۽ اهڙي ريت پڪڙجي پوڻ جو امڪان بہ گهڻو هوندو آهي. پھرين چوڪي وٽ جڏهين ڇھن منٽن لاء کين ٽينڪ جي اندر رهڻو پئي ٿو تہ سندن حالت خراب ٿي وڃي ٿي. پر ٻي چوڪي وٽ ابوالخيزان کي محافظن کي منھن ڏيندي گهڻو وقت لڳي وڃي ٿو ۽ هو جڏهين موٽي ٿو تہ انھن ٽنھي کي مئل حالت ۾ ڏسي ٿو. هو اونداهي رات ۾ ٿڪل هئڻ ڪري کين دفن ڪرڻ بجائي ڪچري جي ڍير تي ڦٽو ڪري ٿو تہ صبوح کين ڪو هتان کڻي ويندو.
بھرحال هڪ سوال کيس پريشان ڪندو رهي ٿو تہ انھن ٽنھي ڪو آواز ڇو نہ ڏنو ۽ ٽينڪ کي کڙڪايو ڇو نہ. شايد ان ڪري تہ ڪير ٻڌي نہ وٺي. اهو سوال ئي فلسطينين لاء اهم رهيو آهي.