ورهاڱو ۽ مذهب
جناح پنھنجي پاڪستان واري مھم ۾ هڪ اسلام ۽ ٻيو بنگال ۽ آسام جي دوري دوران ان ڳالھہ تي زور ڏنو تہ جيئن تہ اڙدو مسلمانن جي ٻولي آهي ان ڪري اها سکو ۽ ڳالھايو.
مسلم ليگ ۽ جناح پاران سڄو زور مسلمانن جي هندن کان ڌار سڃاڻپ تي هو. پر ساڳي وقت مسلمانن جي مختلف فرقن ۾ ورهايل هئڻ جي ڪري هڪ ڏکي صورتحال هئي. جيئن تہ جن علائقن ۾ پاڪستان قائم ڪرڻ جي تجويز هئي، اتي سني مسلمانن جي گهڻائي هئي، ان ڪري ٻين فرقي وارن کي اهو خدشو هو تہ اتي سني شريعت لاڳو ٿيندي. ان ڪري شروع ۾ ڪجهہ شيعہ عالمن پاڪستان جي خيال جي مخالفت ڪئي، پر شيعہ عوام ان خيال جو حامي هو. هڪ اها بہ ڳالھہ هئي تہ گهڻن اهو سمجهيو ٿي تہ مسلم ليگ جا اڳواڻ ۽ خاص طور جناح ۽ لياقت رڳو نالي ۾ مسلمان آهن، جڏهين تہ سندن زندگي گذارڻ جا طور طريقا وغيرہ اولھہ جا آهن. جناح پاران مختلف فرقن جي اڳواڻن سان رابطا ڪيا ويا ۽ انھن کي پاڪستان جي حمايت ڪرڻ لاء چيو ويو. ختم نبوت جي مسئلي تي پنجاب ۾ خاص طور قاديانين کي اسلام جي دائري کان ٻاهر سمجهيو ٿي ويو. پر جناح شوڪت حيات کي ان جماعت جي اڳواڻ ڏانھن سندن مرڪز ربوه موڪليو، جنھن مسلم ليگ جي مڪمل حمايت جو يقين ڏياريو. ساڳي ريت مولانا مودودي سان پڻ رابطو ڪيو ويو پر ان جو چوڻ هو تہ اهو پاڪستان نہ پر ناپاڪستان آهي ۽ آئون ان جي ڪيئن حمايت ڪري سگهان ٿو. پير آف مانڪي شريف سان ٿيل ٺاه ان سلسلي ۾ اهم آهي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ ان ٺاه جو جناح متعلق دستاويزن ۽ خط وڪتابت ۾ ڪٿي ذڪر نہ ٿو ملي. ان جو ڪارڻ اهو ٿي سگهي ٿو، جيئن ليکڪ ٻڌائي ٿو، تہ ان ۾ اهو طئي ڪيو ويو هو تہ پاڪستان جو آئين ۽ قانون شريعت موجب هوندو ۽ ان کي پير جا نمائندا ڏسندا ۽ ان جي منظوري ڏيندا.ِ جناح مسلمانن جي ٻين فرقن ۽ دنيا کي اهو تاثر نہ پيو ڏيڻ چاهي تہ پاڪستان هڪ خاص فرقي جي طئي ڪيل طريقي موجب هلايو ويندو. ان ٺاه خاص طور ان وقت جي سرحد صوبي، جتي خدائي خدمتگار هڪ حاوي حيثيت ۾ هئا، ۾ ماڻھن جي حمايت حاصل ڪرڻ ۾ وڏي مدد ڪئي. ان کي ڏسندي خاص طور پنجاب جا مسلم اڳواڻ پاڻ کي پير سڏائڻ لڳا، جيئن ڪير پير آف واه شريف ٿي ويو تہ ڪير پير آف سرگوڌا شريف ٿي ويو.
1945 جي چونڊن ۾ مذهب جي ڪارڊ کي ڀرپور نموني استعمال ڪيو ويو. اها پروپئگنڊا ڪئي ويئي تہ مسلم ليگ کي ووٽ ڏيڻ جو مطلب اسلام کي ووٽ ڏيڻ آهي ۽ جيڪڏهين ائين نہ ڪيو ويوتہ هن خطي مان اسلام ختم ٿي ويندو.
ہہجناح جي 11 آگسٽ 1947 تي آئين ساز اسمبلي ۾ ڪيل تقرير گهڻي بحث جو موضوع آهي. ان جي اهميت ان ڪري بہ آهي تہ هن 1937 کانپوء مسلمانن کي بجائي هندوستان جي هڪ ٿورائي چوڻ جي هڪ قوم چوڻ شروع ڪيو هو. هن پنھنجي تقرير ۾ ان ڳالھہ تي زور ڏنو تہ پاڪستان ۾ رهندڙ سڀ ماڻھوڪنھن مذهب ۽ عقيدي جي فرق کانسواء هڪجهڙا حق رکندڙ نئين ملڪ جا شھري آهن ۽ مذهب ماڻھن جو هڪ نجي معاملو آهي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ ان موقف اختيار ڪرڻ پويان مقصد هندوستان کي اهو پيغام ڏيڻ هو تہ هتي مذهبي ٿوراين کي ڪو خطرو ناهي ۽ کين هڪجهڙا شھري حق حاصل آهن. ڇاڪاڻ تہ ان ڳالھہ جو خدشو هو تہ ڀارت ۾ جيڪي ڪروڙين مسلمان آهن انھن کي ڪٿي پاڪستان ڏانھن نہ ڌڪيو وڃي جنھن ڳالھہ جو هي نئون ملڪ متحمل نہ ٿي ٿي سگهيو. ان ڳالھہ جي ان ڪري بہ اهميت هئي تہ اوڀر پنجاب ۾ جولائي 1947 ۾ شروع ٿيل مسلم مخالف فسادن جي ڪري ماڻھن وڏي تعداد ۾ پاڪستان ڏانھن لڏپلاڻ شروع ڪئي هئي، جيڪا ڳالھہ جناح لاء تشويش جو باعث هئي. ان تقرير ۾ ڪٿي بہ سيڪيولر جو لفظ شامل نہ هو.