قديم هندوستان: سمنڊ، واپار ۽ ان جا اثر
سندس چوڻ آهي تہ شاهراه ريشم انگريزن جي ننڍي کنڊ ۾ اچڻ کانپوء اوڻويھين صدي جي وچ جي ڳالھہ آهي، جڏهين تہ هندوستان جا سمنڊ رستي دنيا سان لاڳاپا گهڻو اڳ جا آهن. ڳالھہ اها آهي تہ هندوستان ان لحاظ کان پس منظر ۾ رهيو آهي ۽ خطي جي ٻاهرين دنيا سان تعلق جو سڄو ڪريڊٽ چين کي ڏنو وڃي ٿو.
ان سلسلي ۾ ٻڌ مت جو وڏو ڪردار آهي. ٻڌ مت خاص طور تي هندوستان جي واپارين ۽ هنرمندن لاء هڪ Break through هو. ڇاڪاڻ تہ برهمڻن سمنڊ جي سفر کي ممنوع قرار ڏيئي ڇڏيو هو. سندن چوڻ هو تہ سمنڊ ۾ بد روحون آهن، جيڪي انسان کي جيئرو نٿيون ڇڏين. ٻي ڳالھہ تہ اهڙي سفر ڪرڻ سان ماڻھو پنھنجي ذات کان هيٺ ڪري پئي ٿو ۽ پنھنجي حيثيت وڃائي ڇڏي ٿو. جڏهين تہ ٻڌ مت دولت گڏ ڪرڻ ۽ وياج تي پئسن ڏيڻ کي خراب نہ ٿوسمجهي. ٻڌ جو چوڻ هو تہ دولت گڏ ڪرڻ ۾ ڪو عيب ناهي، جيستائين ڪنھن شخص کي نرواڻ حاصل نہ ٿو ٿئي. ساڳي طرح سمنڊ وسيلي واپار بہ خراب ڳالھہ ناهي.
واپارسان گڏ عقيدا ۽ نظريا بہ سفر ڪندا آهن ۽ ماڻھن کي متاثر ڪندا آهن. ان ۾ ڪا حيرت جي ڳالھہ ناهي تہ خاص طور ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ملڪن جي طور طريقن ۽ عقيدن تي چين سان ويجهي هئڻ جي باوجود ڀارت جو اثر گهڻو آهي. مندر ۽ عبادت گاهن وغيرہ ۾ اهو سڀ ڏسي سگهجي ٿو. اهو سڀ ڪنھن ڪاه يا فوج ڪشي جي ڪري نہ پر واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي ڪري ٿيو آهي. ايستائين تہ اتان جي حڪمرانن بہ پنھنجي دربارن ۾ اهي رسمون ۽ طريقا اختيار ڪيا جيڪي هندوستان جي حڪمرانن جا هئا ۽ اهي پنھنجو شجرو بہ هبدو ديوتائن سان ڳنڍيندا هئا.
ٻڌ راهب بہ ان واپار جي ڪم ۾ شامل ٿي ويا. خانقاهون واپارين کي وياج تي قرض ڏينديون هيون. اهي واپاري جڏهين پنھنجي سفر تان موٽندا هئا تہ انھن خانقائن کي چندا ۽ تحفا ڏيندا هئا. خاص طور پرڏيھہمان آيل واپاري انھن خانقائن ۾ رهندا بہ هئا. هڪ لحاظ کان ڏورانھن علائقن تائين ڦھليل انھن خانقائن جي نيٽ ورڪ جي ڪري واپارين کي شھرن ۽ بندرگاھن تائين سفر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ تحفظ جو احساس ٿيندو هو. ساڳي وقت مون سون جي هوائن جي ڪري سمنڊ جو سفر زمين جي سفر کان وڌيڪ سولو، گهٽ وقت وٺندڙ ۽ فائديمند هو. ٻڌ مت جي پوئلڳن سان گڏ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو رهندڙ هندو مت جي پوئلڳن بہ سامونڊي سفر اختيار ڪيو. اهي اڳ ۾ ئي گهٽ ذات جا ماڻھو هئا، ان ڪري انھن کي سماج ۾ پنھنجي حيثيت گهٽ ٿيڻ جو ڪو اونو نہ هو. ان سفر جي ايتري ڇڪ هئي، جو گهڻا برهمڻ بہ سمنڊ رستي پرڏيھہويندا هئا ۽ پوء اهو عذر پيش ڪندا هئا تہ اهي ڪرشمي سان هوا ۾ اڏي اتي پھتا هئا. چيني ذريعن مان اها خبر پئي ٿي تہ 400 عيسوي ۾ ملايا اپٻيٽ جي هڪ ساحلي درٻار ۾ هڪ هزار برهمڻ هئا. اها خبر ناهي تہ اهي برهمڻ پنھنجي ليکي ايندا هئا يا اتان جي سردارن جي دعوت تي ايندا هئا. اتان جا ماڻھو سندن عقيدن تي عمل ڪندا ۽ پنھنجين ڌيئرن سان سندن شاديون ڪرائيندا هئا جنھن جي ڪري اهي موٽي نہ ويندا هئا.
آثار قديمہ جي ماهرن ڪمبوڊيا ۾ پھرين کان ٽين صدي عيسوي جي ماڻھن جي هڏين جي ڊي اين اي مان اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ ٻائيتاليہ کان اوڻونجاه سيڪڙو ماڻھن جو واسطو ڏکڻ هندوستان جي ماڻھن سان آهي ۽ انھن ۾ گهڻائي گهٽ ذات وارن ماڻھن جي آهي.
هندو مت جي ايتري اثر رسوخ جي باوجود انھن ملڪن جي ماڻھن جي زندگي جي ڪجهہ پاسن تي بلڪل اثر نہ ٿيو آهي. مثال طور اتي ذات پات جو نظام ناهي. ساڳي ريت اتي مختلف ماڻھو گڏجي ويھي کائي سگهن ٿا. اهڙي ريت هندو مت ۾ جيئن عورت کي گهٽ درجو ڏنو وڃي ٿو ۽ ان کي ملڪيت رکڻ ۽ ان جي وڪري وغيرہ جو حق ناهي پر انھن ملڪن ۾ انھن کي نہ رڳو اهي حق حاصل آهن پر ڪجهہ عبادتگاهن ۾ انھن جو اڳواڻي وارو ڪردار بہ آهي. جواهرلال نھرو جڏهين ورهاڱي کان اڳ عظيم هندوستان جي ڳالھہ ڪئي ٿي جنھن ۾ اهو سڄو علائقو شامل هو تہ سندس ذهن ۾ اها ئي ڳالھہ هئي.
ليکڪ سنڌ هند جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. سندس چوڻ آهي تہ ميٿميٽڪس، شطرنج ۽ فلڪيات جو علم هتان ئي افغانستان ۽ وچ ايشيا ذريعي عربن وٽ ويو. پھرين بغداد ۽ پوء اسپين ۾ موجود لائبريرين ذريعي اهو علم اٽلي، فرانس ۽ اولھہ جي ٻين علائقن تائين پھتو. ارسطو، افلاطون ۽ يونان جي ٻين فلسفين جي ڪتابن کي پھرين عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو ۽ پوء اتان اهي اولھہ جي ملڪن ۾ پھتا. ان کان اڳ اولھہ جا ماڻھو ان کان اڻڄاڻ هئا. سندس چوڻ آهي تہ يورپ ۾ Renaissance ۾ ان جو اهم ڪردار هو.
ڀارت جا ڪجهہ تجزيہ نگار ان ڪتاب جي ساراه ڪن ٿا تہ ان خاص طور ڏکڻ هندوستان جي سمنڊ رستي ٻاهرين دنيا سان لاڳاپن جي تاريخي اهميت کي سامھون آندو آهي، جڏهين تہ ڪجهہ ٻيا اهو چون ٿا تہ ان کان اڳ بہ ان سلسلي ۾ ٻين تاريخدانن ڪم ڪيو آهي. سندن اعتراض خاص طور ان ڳالھہ تي آهي تہ ليکڪ هندو مت جي ڀيٽ ۾ ٻڌمت کي گهڻي اهميت ڏني آهي.