درد جي ڪٿا
ريڪارڊ جي لحاظ کان ليکڪ جي ڄم جي تاريخ پھرين جنوري 1935 آهي پر هو پنھنجي هڪ واقف بزرگ، جيڪو لاڙڪاڻي ۾ سندن پاڙيسري هو، جي حوالي سان لکي ٿو تہ هو ورهاڱي کان ست اٺ سال اڳ ڄائو هو ۽ ڪتاب ۾ بہ مختلف جاين تي ورهاڱي وقت پاڻ کي اٺ سالن جو ڇوڪر ڪري لکي ٿو.
اهو تہ ٺيڪ آهي تہ سنڌ ۾ بنگال ۽ پنجاب وانگر فساد نہ ٿيا پر ساڳي وقت اها بہ هڪ حقيقت آهي تہ هڪ تہ سنڌي مسلمان نئين ملڪ پاڪستان جي ٺھڻ تي خوش هئا ۽ هر پاسي ساوا جهنڊا نظر ايندا هئا ۽ ٻيو اهو بہ تہ انھن کي اها بہ خوشي هئي تہ هندو لڏي ويندا تہ سندن گهر ۽ مال ملڪيت کين ملندو، جيڪا ڳالھہ ٿي نہ سگهي.
ستين صدي عيسوي ۾ مسلمانن جي سنڌ فتح ڪرڻ کانپوء هندن سان ظلم زيادتي شروع ٿي ويئي ۽ آهستي آهستي انھن جو تعداد گهٽجندو ويو. خاص طور ٽالپرن جي حڪمراني جا اسي سال گهڻا سخت هئا، جنھن ۾ هندن جي گهڻي تذليل ڪئي ويئي. انھن جي دولت مند ۽ معتبر ماڻھن کي بہ گهوڙي جي سواري جي اجازت نہ هئي ۽ کين گڏه ۽ خچر تي ويھڻو پوندو هو. اهو ڄڻ هڪ تبليغ جو دور هو جنھن ۾ ڪنھن بہ بھاني سان هندن کي زوري مسلمان ڪيو ويندو هو. هندن جو وڏو الميو اهو هو تہ انھن راجا ڏاهر کانپوء ڪو اڳواڻ پيدا نہ ڪيو. ڪانگريس جي سنڌي اڳواڻن مان ڪرپلاڻي گانڌي جي ڪڇ ۾ ويٺو هو ۽ دولت رام نھرو جو پوئلڳ هو. کين سنڌ ۽ هندو سنڌين جو ڪو اونو نہ هو. سيٺ نائونمل هو جنھن انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪري هڪ لحاظ کان هندن کي مسلمانن ۽ خاص طور ٽالپور حڪمرانن جي ڏاڍ مان نجات ڏياري. هو هڪ وڏو واپاري هو، سڄي دنيا ۾ سندس واپاري ڪوٺيون هيون. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ اڄ جي حوالي سان ڏسجي تہ سندس دولت ڀارت جي هندوجا ڀائرن کان بہ گهڻي هئي. هو سڄي سنڌ جي هندن جي سارسنڀال لھندو هو ۽ انھن جي مالي ۽ ٻي مدد ڪندو هو.
ليکڪ هند جي انھن ترقي پسند ليکڪن، جيڪي هر وقت سنڌ جو ذڪر ڪري ڳوڙها ڳاڙهين ٿا، اهو پڇي ٿو تہ سنڌ اوهان کي ڇا ڏنو. اهي جڏهين لڏي آيل سنڌين لاء اهو چون ٿا تہ اهي ڪانئر آهن ۽ سنڌين جان نہ گهوري وطن گهوري آيا تہ هو کانئن موٽ ۾ اهو پڇي ٿو تہ اهي پاڻ بہ تہ سنڌ ڇڏي آيا ۽ پنھنجي متعلق اها ڳالھہ ڇو نہ ٿا ڪن.
جيئن سنڌي هتي ڀارت مان لڏي آيل پناهگيرن لاء چوندا آهن تہ هڪ ڊگهي عرصي گذرڻ کانپوء بہ اهي سنڌ کي پنھنجو نہ ڪري سگهيا آهن ساڳي ريت ليکڪ لڏي ويل سنڌين لاء بہ ساڳي ڳالھہ ڪري ٿو تہ اڌ صدي کان وڌيڪ عرصو ڀارت ۾ رهڻ ۽ گنگا، برهمپترا ۽ ڀارت جي ٻين ندين جي پاڻي پيئڻ کانپوء بہ اهي ان ديش کي پنھنجو نہ ڪري سگهيا آهن ۽ اڃا تائين سنڌ ۽ سنڌو جو راڳ ڳائيندا رهن ٿا. جيڪڏهين واقعي اوهان کي سنڌ سان ايتري محبت هئي تہ پوء طھر ڪرائي مسلمان ٿي وڃو ها ۽ اتي اڌ هندو اڌ مسلمان واري زندگي گذاريو ها.
ڀارت ۾ بمبئي لڏي ويل گهڻن سنڌين کي الھاس نگر ۾ فوج جي خالي ڪيل بيرڪن ۾ رهايو ويو هو. هتي شھري سھولتن جي حوالي سان نھايت خراب صورتحال هئي. ڪوئا، نانگ، وڇون وغيرہ جام هوندا هئا ۽ حڪومت پاران انھن جي مارڻ تي باقاعدي معاوضي جو اعلان ڪيو ويو هو. گهڻا اهڙا خاندان هئا جن جا ڪجهہ ڀاتي جھاز تي چڙهڻ جي ڀڄ ڍڪ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا. هتي شروع ۾ سرڪار پاران شرنارٿين کي کاڌ خوراڪ پھچائي ويندي هئي ۽ ٻي مالي مدد ڪئي ويندي هئي. ان سان گڏ اهڙا سرندي وارا سنڌي جيڪي اڳ ئي بمبئي ۾ رهيل هئا پڻ انھن جي مدد ڪندا هئا. ظاهر ڳالھہ آهي تہ اها مدد عارضي ۽ ڪجهہ وقت لاء هئي ۽ هميشہ جاري نہ ٿي رهي سگهي. ساڳي وقت اڳ جيڪو آسرو هو تہ اها صورتحال عارضي هئي ۽ اهي وري پنھنجي وطن سنڌ موٽي ويندا پر وقت گڏرڻ سان گڏ اها اميد بہ ختم ٿيندي ويئي ۽ انھن سمجهي ورتو تہ کين هميشہ ان وطن ۾ ئي رهڻو هو. ماڻھن کي پاڻ پنھنجي روزي ڪمائڻ جو بندوبست ڪرڻو هو. ڪجهہ اهڙا زميندار هئا، جن سنڌ ۾ سڄي عمر ڪک ڀڃي ٻہ نہ ڪيو هو. هڪ اهڙي زميندار جو هن ذڪر ڪيو آهي جنھن پنھنجي گهر ۾ جوا جي ٽيڪري هلائڻ شروع ڪئي. ننڍن ٻارن کي گهر وارن جي مالي مدد بہ ڪرڻي هئي ۽ ساڳي وقت پنھنجي تعليم کي بہ جاري رکڻو هو. ان لاء عورتون گهرن ۾ پاپڙ ۽ ٻيون مختلف شيون تيار ڪنديون هيون، جيڪي اهي ٻار ڏينھن جي وقت ٽرينن ۾ وڪڻندا هئا ۽ شام ۾ اسڪول ويندا هئا. انھن جي لاء ڪنھن ڪم جي شروعات ڪرڻ ڏکيو هو. ڪجهہ ڪم ڪرڻ وارن ماڻھن کي هتان جي حالتن مطابق پنھنجو ڌنڌو هلائڻو هو. ڪجهہ ڄڻا گڏجي ننڍي پئماني تي فوٽ پاٿ تي ميوا وغيرہ وڪڻڻ شروع ڪن ٿا ۽ انھن جا اگهہ مارڪيٽ ۾ ٻين دوڪاندارن کان گهٽ رکن ٿا جنھن جي ڪري سندن سامان تہ جلد وڪامي وڃي ٿو پر ساڳي وقت کين ٻين دوڪاندارن جي ڪاوڙ کي بہ منھن ڏيڻو پئي ٿو ۽ نفعو بہ گهٽ هجي ٿو. آهستي آهستي اهي ڌنڌي کي وڌائين ٿا ۽ فٽ پاٿ تان اٿي دوڪان خريد ڪري اتي پنھنجو ڪم ڪن ٿا.
ليکڪ جو لھجو سنڌي مسلمانن جي حوالي سان نھايت ڪڙو ۽ ڪاوڙ وارو آهي. هو لکي ٿو تہ جڏهين ورهاڱي کانپوء کين اهو محسوس ٿيو تہ کين هندن جي ڇڏيل ورثي مان ڪجهہ ناهي مليو تہ انھن رڙيون ۽ شڪايتون ڪرڻ شروع ڪيون ۽ هندن سان يڪجھتي جو اظھار ڪرڻ لڳا. جي ايم سيد بہ چوڻ لڳو تہ مون کان غلطي ٿي ويئي. سڀ زمينون ۽ ملڪيتون ڀارت مان آيل پناهگيرن کي مليون. ايستائين تہ روڊن رستن ۽ عمارتن وغيرہ جا نالا مٽائي، انھن تي بجائي سنڌي مسلمانن جا نالا رکڻ جي پناهگيرن جا نالا رکيا ويا.
اهو ڪتاب هڪ لحاظ کان شعور جو وهڪرو آهي جنھن ۾ ليکڪ پنھنجي اندر جو درد اوتيو آهي. ان ۾ سنڌ جي تواريخ ۽ لڏي ويل سنڌين جي صورتحال جون ڪجهہ جهلڪيون ملن ٿيون.