خلافت عثمانيا ليکڪن جي نظر ۾
هونئن تہ ان جو موضوع هندوستان مان پنھنجي ماٽيلي پي جي ظلمن جي ڪري ڀڳل هڪ اهڙي نوجوان جو قصو آهي جيڪو سلطان لاء تحفي طور اڇي رنگ جو هاٿي کڻي اچي ٿو ۽ سلطان کيس هاٿين جي سارسنڀال لاء پاڻ وٽ رکي ٿو. اتي شھزادي سان کيس محبت ٿئي ٿي. ان دور جي مشھور ۽ دربار جي مک آرڪيٽيڪٽ معمار سنان سان ويجهڙائپ ۽ پوء سندس شاگردي ۾ مسجد سليمانيا جي تعمير، گرجا صوفيه حاجيا جي آرائش ۽ ٻين گهڻين مشھور عمارتن جي ٺاهڻ ۾ حصو وٺي ٿو.
ان ناول ۾ جنھن ڳالھہ مون کي متوجھہ ڪيو، اهو سلطان جي جانشيني جو نظام هو. اها ڪا طئي شدہ ڳالھہ نہ هئي تہ سلطان جي مري وڃڻ يا تخت تان هٽڻ کانپوء وڏو يا ننڍو پٽ يا ڀاء تخت سنڀاليندو، بلڪ خاندان جا جيڪي بہ مرد هوندا، سي ان تخت جا اميدوار هوندا. پوءِ ٿيندو ائين هو تہ جڏهين بہ نئون سلطان تخت تي ويھندو هو تہ ان جو پھريون ڪم خاص طور پنھنجن ڀائرن، جيڪي ڪنھن بہ وقت سندس اقتدار لاء خطرو ٿي سگهن پيا، کي قتل ڪرائڻ هوندو هو. تخت سنڀالڻ جو اهو پھريون ڏينھن انھن ماڻھن لاء دھشت وارو هوندو هو ۽ محل مان رڙيون ۽ ڪيڪون ٻڌڻ ۾ اينديون هيون. ڪو رحم دل سلطان اهو سڀڪجهہ نہ چاهيندي بہ ڪرڻ لاء مجبور هوندو هو، ڇو تہ کيس بہ ڀائرن ۽ مائٽن کان وڌيڪ اقتدار عزيز هوندو هو. اها ساڳي روايت هندوستان جي مغل حڪمرانن ۾ بہ هوندي هئي. چيو وڃي ٿو تہ تخت حاصل ڪرڻ جي ويڙه ۾ جيتري رتوڇاڻ مغلن جي شاهي خاندان ۾ ٿي، اهو هڪ مثال آهي. ان جو ڪارڻ اهو ئي هو تہ جانشيني جو ڪو نظام موجود نہ هو ۽ بادشاه جا سڀ پٽ ۽ ايستائين تہ خاندان جا ٻيا مرد بہ تخت حاصل ڪرڻ جا اميدوار هوندا هئا ۽ ان لاء ڪنھن حد تائين بہ وڃڻ لاء تيار هوندا هئا.
ساڳي ريت اورهان پامڪ جو ناول Nights of Plague ويھين صدي جي شروعات جي ڪھاڻي آهي، جڏهين خلافت عثمانيا زوال پذير هئي. مملڪت جا گهڻا حصا ڌار ٿي چڪا هئا. دربار وزيرن، دربارين ۽ عالمن جي سازشن جو ڳڙه هو ۽ سلطان سندن رحم وڪرم تي هوندو هو. يورپ جا ملڪ نين ايجادن ۽ علمن جي ڪري فوجي ۽ سياسي لحاظ کان ترڪي کان گهڻو اڳتي وڌي چڪا هئا. سلطان مراد کي چريو قرار ڏيئي اقتدار کان ڌار ڪري سندس ننڍي ڀاء عبدالحميد کي سلطان ٺاهيو ويو هو. جنھن جو پنھنجن مخالفن کي رستي تان هٽائڻ جو پنھنجو طريقو هوندو هو. ان سلسلي ۾ سندس چاچي اڳوڻي سلطان عبدالعزيز جو مٿال ڏنو ويندو هو، جنھن کي هن طائف جي قلعي ۾ قيد ڪيو هو، جتي هو پراسرار نموني مري ويو هو. پنجويھہ سالن تائين هن پنھنجي ڀاء معزول سلطان مراد کي ٻارن سميت قيد ۾ رکيو. ان مان ائين بہ لڳي ٿو تہ شايد تخت جي دعويدارن کي قتل ڪرڻ واري روايت ختم ٿي ويئي هئي.
شھزادن ۽ شھزادين جي زندگي محل تائين ئي محدود هوندي هئي ۽ ٻاهر جي دنيا متعلق سندن معلومات نہ هئڻ برابر هئي. ان جي ڪري گهڻن جو ذهني توازن خراب ٿي ويندو هو ۽ اهي جڏهين محل کان ٻاهر نڪرندا هئا تہ کين اها دنيا سمجه ۾ نہ ايندي هئي. سلطان کي قصن، ڪھاڻين ۽ خاص طور جاسوسي ناولن جو شوق هوندو هو. هو يورپ مان ڪتاب گهرائي، انھن کي ترجمو ڪرائيندو هو ۽ پوء خاص طور هڪ همراه پردي پويان ويھي اهي سلطان کي پڙهي ٻڌائيندو هو. جيڪڏهين ڪنھن کان ڪتاب کي ٻيھر پڙهڻ جي چڪ ٿيندي هئي تہ ان کي ماڳيئي سزا طور ڪنھن ڏورانھين علائقي ۾ موڪليو ويندو هو. شرلاڪ هومز سلطان جو پسنديدہ ڪردار هو. چون ٿا تہ ان ڪردار کي تخليق ڪندڙ ليکڪ هڪ ڀيري استنبول آيو هو ۽ سلطان ان کي اعزازن سان نوازيو هو.
سلطان پاڻ کي سڄي دنيا جي مسلمانن جي خليفي طور پيش ڪيو ٿي. ان ڪري ئي جڏهين چين جي مسلمانن برطانوي ۽ فرانسيسي اڳرائي خلاف مزاحمت شروع ڪئي تہ انھن ملڪن پاران سلطان کي چيو ويو تہ ان مزاحمت کي ختم ڪرڻ لاء ڪوشش ڪري ۽ سلطان ان مقصد لاء ئي هڪ وفد چين موڪليو هو.
ان دور ۾ خلافت عثمانيا جي وکرجڻ جو جيڪو عمل شروع ٿيو هو ان ۾ ليبيا تي اٽلي جي حملي اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ليبيا کي اٽلي جي حوالي ڪيو ويو پر ٻين گهڻن علائقن ۾ پڻ عليحدگي جو عمل شروع ٿي ويو ۽ گهڻا علائقا يورپي ملڪن جي قبضي ۾ هليا ويا يا آزاد ٿي ويا.
ساڳي ريت انھن ناول نگارن مذهبي ۽ نسلي ٿوراين سان جيڪو ورتاء ڪيو ويندو هو ان جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.