اختر حسين رائي پوري: مختلف ملڪن جا مشاهدا
آمريڪا ۾ هڪ ٽريننگ ۾ ليکڪ جي دلچسپي هئي، پر مولانا آزاد جو چوڻ هو تہ کيس سندس ضرورت هئي. هن سندس درخواست کي منظور ڪرڻ ۾ دير ڪري ڇڏي ۽ ان دوران ورهاڱي ٿيڻ جي ڪري اهو معاملو اتي ئي رهجي ويو. هو جيتوڻيڪ آئيندي متعلق اڳڪٿين وغيرہ ۾ گهٽ يقين رکندو هو پر کيس هڪ اهڙي عورت ملي جيڪا چانھن جي ڪپ پيئڻ کانپوء ان جي بچيل قطرن جي بنياد تي ان شخص جي آئيندي متعلق ٻڌائيندي هئي. هن کيس اهو چئي ڇڏيو هو تہ هو هاڻي آمريڪا تہ نہ ويندو پر پوء هو گهڻو سفر ڪندو ۽ سڄي دنيا گهمندو. هو واقعي سندس چوڻ موجب آمريڪا نہ وڃي سگهيو پر پوء هن گهڻو سفر ڪيو.
آفيسرن لاء جنھن خاص ٽرين ۾ هو پاڪستان اچي رهيو هو ان تي رستي ۾ وڳوڙين حملو ڪيو.جاني نقصان کانسواء ٽرين کي ڪافي نقصان پھتو. ڀرپاسي ۾ انگريز فوج موجود هئي، جن مسافرن لاء هڪ ننڍي ٽرين ڏني جنھن ۾ اهي بھاولپور پھتا ۽ ڪجهہ وقت اتي گذاري پوء ڪراچي لاء روانا ٿي ويا. هتي دفتري ڪم جي حوالي سان صورتحال ڪا چڱي نہ هئي. بيرڪس ۾ دفتر قائم ڪيا ويا هئا، جتي مناسب فرنيچر بہ نہ هو ۽ رڳو ميز ڪرسي پئي هئي. پيپر پن جي جاء تي ڪنڊا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.
يونيسڪو جوائن ڪرڻ کانپوء هن دنيا جي گهڻن ملڪن جو سفر ڪيو. شروع ۾ سندس تقرري پاڪستان ۾ ٿي هئي. پرڏيھہ ۾ سندس پھرين تقرري آفريقا جي ملڪ صوماليا ۾ هئي. شروعات ۾ هن اتي وڃڻ ۾ ٿورو تردد ٿي ڪيو، پر اتي وڃڻ کانپوء اهو ملڪ ۽ اتان جو ماحول کيس ايڏو پسند آيو، جو اتان ٻئي ڪٿي وڃڻ تي سندس دل نہ پئي چئي. اتي ماڻھو هڪ فطري ماحول ۾ جانورن ۽ وڻن ٻوٽن سان گڏ رهندوهو. ماڻھو زندگي جي ڪنھن بہ وڏي ڳالھہ جھڙوڪ خوشي ۽ غمي وغيرہ کي نارمل نموني وٺندا هئا ۽ ان لاء ڪو خاص اهتمام نہ ڪندا هئا. هو جڏهين تعليم جي مسئلن جي سلسلي ۾ اتان جي صدر سان مليو تہ هن کيس چيو تہ اوهان کي هتي ڪم ڪرڻ جي مڪمل آزادي آهي پر اسان وٽ پئسا ناهن ۽ اوهان ان جي گهر نہ ڪجو. هتان جو هڪ وڏو مسئلو اهو هو تہ ٻولي جي الفابيٽ نہ هئي ۽ ان تي ڪم ڪرڻو هو. ان سلسلي ۾ مختلف رايا هئا. هڪ گروه، جنھن کي اولھہ جي ملڪن جي حمايت حاصل هئي، جو اهو رايو هو تہ رومن رسم الخط اختيار ڪيو وڃي تہ جيئن اهي اولھہ جي ملڪن جي ويجهو هجن، جڏهين تہ ٻئي گروه، جنھن کي عرب ملڪن جي حمايت حاصل هئي، جو اهو رايو هو تہ عربي رسم الخط اختيار ڪيو وڃي. بھرحال ليکڪ يونيسڪو کي ان تنازعي کان پري رکيو.
هو ڪجهہ عرصو فرانس ۾ رهيو ۽ پوء اسپين ويو. مسلمان ليکڪن جو اسپين سان هڪ جذباتي تعلق رهيو آهي. اقبال سميت مختلف ليکڪن ان تعلق جو اظھار ڪيو آهي. جيتوڻيڪ اسپين مان مسلمانن کي نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ سورنھين صدي ۾ پوپ اهو فرمان جاري ڪيو هو تہ ملڪ ۾ ڪو غير عيسائي نہ ٿو رهي سگهي، پر هتان جي ٻولي ۽ ثقافت تي مسلمانن جا گهڻا اثر آهن ۽ سندن ٻولي ۾ عربي جا گهڻا لفظ ملن ٿا. هن وقت ملڪ ۾ مسلمانن جو هڪ وڏو تعداد آهي ۽ حڪومت خاص طور عربن کي ملڪ ۾ اچڻ لاء چئي ٿي. جنرل فرانڪو وٽ ريگستان جي فوج جي ڪمان هئي جنھن ۾ مسلمانن ۽ عربن جو وڏو تعداد هو. هن جڏهين اسپين جي جمھوري حڪومت خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو تہ پنھنجين سپاهين کي هن عربن جي ماضي جي شان بحال ڪرڻ جو خواب ڏيکاريو هو. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ جڏهين اسپين ۾ گهرو ويڙه شروع ٿي تہ ان وقت هو پيرس ۾ پڙهي رهيو هو. دنيا جي گهڻن ليکڪن جيان جيڪي جمھوري حڪومت پاران ويڙه ۾ حصو وٺڻ لاء اسپين ويا هئا هن بہ اتي وڃڻ چاهيو ٿي پر وڃي نہ سگهيو.
هو شاه جي ايران ۾ بہ ڪجهہ وقت رهيو. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وڃڻ کانسواء هو شاهي خاندان جي مختلف فردن سان بہ له وچڙه ۾ آيو. هن جپان جي مختلف رسمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس چوڻ آهي تہ اهو هڪ اهڙو ملڪ آهي جنھن وٽ جيتوڻيڪ قدرتي وسيلا وغيرہ ناهن پر ان پنھنجن ماڻھن جي همت ۽ محنت سان بي مثال ترقي ڪئي آهي. خاص طور ٻين مھاڀاري جنگ جي تباهي کانپوء ان کي پنھنجن پيرن تي بيھڻ ۾ گهڻي دير نہ لڳي. آمريڪا متعلق سندس چوڻ آهي تہ هڪ تہ اتي سڀني علائقن کي هڪجهڙي ترقي ڏني ويئي آهي ۽ ماڻھو کي مختلف علائقن ۾ ڪو گهڻو فرق محسوس نہ ٿو ٿئي. ٻي ڳالھہ تہ اتر آمريڪا ۾ جيڪي ريڊ انڊين آهن، اهي تھذيبي طور ڏکڻ آمريڪا جي ازٽيڪ ۽ مايا تھذيبن کان گهڻو پوئتي هئا. ايستائين تہ حساب ڪتاب تہ پري جي ڳالھہ انھن کي هٿ جي آڱرين تي ڳڻڻ بہ نہ ٿي آيو.