مھاراجا اشوڪ ۽ عدم تشدد جي پاليسي
اشوڪ کي سندس پيءُ پاران ٽيڪسيلا جو وائسرائي مقرر ڪري اتي موريا سرڪار خلاف بغاوت کي ختم ڪرڻ لاء موڪليو ويو هو.
سندس پيءُ بندوسرا جي وفات ۽ اشوڪ جي اقتدار سنڀالڻ ۾ چار سالن جو وقفو آهي. اهي تخت جي مختلف وارثن وچ ۾ ڇڪتاڻ جا سال هئا. اهو چيو وڃي ٿو تہ بندوسرا اشوڪ کي نہ پر پنھنجي وڏي پٽ کي تخت جو وارث مقرر ڪيو هو. پر ان کي ٻيا وارث مڃڻ لاء تيار نہ هئا. ٽيڪسيلا جي وائسرائي هوندي، اشوڪ کي حڪمراني جو تجربو حاصل ٿيو هو. پيءُ جي وفات کانپوء هو گادي جي هنڌ پاٽلي پترا پھتو. بندوسرا جا مختلف زالن ۽ ڪنيزن مان گهڻو اولاد هو. ڪجهہ ذريعن جو چوڻ آهي تہ تخت جي ان ويڙه ۾ اشوڪ پنھنجن نوانوي ڀائرن کي قتل ڪيو، پر اهو وڌاء ٿو لڳي جڏهين تہ يقين ڪرڻ جھڙي ڳالھہ اها آهي تہ هن پنھنجن ڇھن ڀائرن کي قتل ڪيو پر پنھنجي سڀ کان ننڍي ڀاءُ کي هٿ نہ لاٿو. هن 267 قبل مسيح ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ اٽڪل ستٽيھہ سال حڪومت ڪرڻ کانپوء 230 قبل مسيح ۾ سندس وفات ٿي. اشوڪ لاء اهو بہ چيو وڃي ٿو تہ پڇاڙي ۾ اقتدار تي سندس ضابطو ڪمزور ٿي ويو هو. ايستائين تہ هو پنھنجي ٻڌ راهبن ۽ ٻڌ مت جي ادارن کي ڪجهہ ڏيئي نہ پئي سگهيو. چون ٿا تہ هڪ ڀيري ڪو راهب وٽس خيرات گهرڻ آيو تہ هن کيس چيو تہ مون وٽ هن اڌ انب کان وڌيڪ توکي ڏيڻ لاء ڪجهہ بہ ناهي.
ڪلنگا جي اشوڪ لاء اسٽريٽيجڪ اهميت هئي. پنھنجي حڪومت جي اٺين سال ۾ هن ڪلنگا تي حملو ڪيو ۽ ان کي فتح ڪري پنھنجي سلطنت جو حصو ٺاهي ڇڏيو. ان جنگ ۾ اشوڪ جي لڳايل ٿنڀن جي تحرير موجب هڪ لک ماڻھو قتل ٿيا ۽ اٽڪل ڏيڍ لک لڏپلاڻ ڪئي. ان علائقي ذريعي سندس سلطنت ڏکڻ هندوستان ۽ سيلون سان ڳنڍجي ٿي ۽ ٻيو ان لاء واپار جا نوان رستا کليا ٿي. اشوڪ لاء چيو وڃي ٿو تہ ڪلنگا ۾ جيڪو قتل عام ۽ عام ماڻھن جي جيڪا لڏپلاڻ ٿي هئي ان کان متاثر ٿي هن ٻڌ مت اختيار ڪيو هو ۽ عدم تشدد جي واٽ ورتي هئي. پر ليکڪا جو خيال آهي تہ ان ڳالھہ کي گهڻو ڪري ٻڌ ذريعن اهو ثابت ڪرڻ لاء ڦھلايو آهي تہ ٻڌ مت اختيار ڪرڻ جي ڪري سندس شخصيت ۾ بنيادي تبديلي آئي ۽ هن هڪ عادل ۽ رحم دل حڪمران جو رويو اختيار ڪيو. پر اها ڳالھہ مڪمل طور صحيح ناهي. بھرحال ٿنڀي جي تحرير موجب کيس انساني جانين جي ان نقصان تي افسوس ضرور هو. پر ساڳي وقت هن رياست ۾ رهندڙ قبائلين کي پڻ امن امان سان رهڻ لاء چيو تہ جيئن سندن خلاف طاقت جو استعمال نہ ڪرڻو پئي.
جيتوڻيڪ هن ٻڌ مت اختيار ڪيو هو ۽ ان جي ڦھلاء لاء هن ملڪ ۽ پرڏيھہ۾ ڪوششون ڪيون هيون پر سندس رويو ۽ پاليسي ٻين مذهبن ۽ عقيدن ڏانھن سھپ واري هئي ۽ هن تشدد ۽ زور زبردستي واري روش اختيار نہ ڪئي. سندس پاليسي گهڻي ڀاڱي سيڪيولر هئي. هن ماڻھن جي سماجي زندگي متعلق مختلف احڪام جاري ڪيا. شروعاتي سالن ۾ انھن جي حيثيت رضاڪارانا هوندي هئي. اڳتي هلي انھن تي عمل درآمد ڪرائڻ لاء ڪامورا مقرر ڪيا ويا پر ان جي باوجود سندس موقف اهو هوندو هو تہ ماڻھن کي قائل ڪرڻ زور زبردستي کان وڌيڪ اثرائتو طريقو آهي. ليکڪا جو خيال آهي تہ ڪلنگا جي حوالي سان پڇتاء، افسوس ۽ سوچ سندس حڪمراني جي پوين سالن ۾ سلطنت جي مختلف حصن ۾ جبلن ۽ ٿنڀن جي لکڻين مان ملي ٿي.
اشوڪ جي انھن پاليسين کي Dhamma جو نالو ڏنو وڃي ٿو. ان نظرئي موجب اڳ ديوتا ماڻھن کان پري رهندا هئا پر سندس ڪوششن جي ڪري اهي هاڻي ماڻھن سان گڏجي رهن ٿا. جيتوڻيڪ سندس حڪومت جي آخري دور ۾ ان حوالي سان مقرر ڪيل ڪامورن پاران ان تي عملدرآمد جي سلسلي ۾ سختي بہ ڪئي ويندي هئي پر ان کي ڪنھن ڌار مذهب جو نالو نہ ٿو ڏيئي سگهجي. ان جون ڪجهہ اهم ڳالھيون اهي هونديون هيون تہ برهمڻن سان سٺو ورتاء ڪيو وڃي. عدم تشدد جي پاليسي تي زور ڏنو ويندو هو. هونئن جانورن جي ڪھڻ کي عام طور ناپسند ڪيو ويندو هو، پر ڍڳي ۽ ٻين اهڙن جانورن جي ڪھڻ تي پابندي هوندي هئي جيڪي زراعت ۽ ٻين پيداواري ڪمن ۾ استعمال ٿيندا هئا. سلطنت ۾ گوشت جو استعمال ٿيندو هو ۽ محل ۾ بہ جيتوڻيڪ اڳ جي ڀيٽ ۾ ان جي استعمال ۾ گهٽتائي ٿي هئي، پر گوشت جو استعمال ٿيندو هو. اهو چيو ويو تہ اڳتي هلي اهو بہ ختم ٿي ويندو. هر ڪو پنھنجي مذهب ۽ عقيدي مطابق هلي پر ائين نہ ٿئي تہ پنھنجي مذهب جي ساراه ۽ ٻئي جي مذهب جي تذليل ڪئي وڃي. ڇاڪاڻ تہ ٻئي جي مذهب کي گهٽ ڪرڻ جو مطلب پنھنجي مذهب کي ئي گهٽ ڪرڻ آهي. ڪنھن ذات پات ۽ رتبي جي فرق کانسواء سڀني ماڻھن سان هڪجهڙو انصاف ۽ ورتاء ڪيو وڃي. ان عدم تشدد واري پاليسي جو هڪ تضاد اهو هو تہ اشوڪ پنھنجي دور جي پڄاڻي تائين موت جي سزا کي برقرار رکيو باقي ايترو هن ڪيو تہ سزا ملڻ ۽ ان تي عمل ۾ ٽن ڏينھن جو وقفو رکيو تہ جيئن ڏوهاري کي پنھنجي ڏوه جي معافي گهرڻ جو موقعو ملي سگهي ۽ متان ڪو اهڙو ثبوت ملي پئي جنھن سان سزا ۾ تبديلي ٿي سگهي. ان سان گڏوگڏ اشوڪ پاران عام ڀلائي جا گهڻا ڪم ڪيا ويا، سڙڪن کي بھتر ڪيو ويو ۽ مسافرن جي سھولت لاء سرائي وغيرہ قائم ڪيون ويون.
ان وقت زرعي معيشت وڌيڪ مستحڪم ٿي چڪي هئي ۽ ماڻھو ڳوٺ ٺاهي رهڻ لڳا هئا. ٻي ڳالھہ تہ هتان ڍل جي صورت ۾ حڪومت کي گهڻي آمدني ٿيندي هئي. ان ڪري اشوڪ پاران انھن ماڻھن کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي. هو وقت بوقت سلطنت جي مختلف علائقن جا دورا ڪندو رهندو هو جنھن ۾ ٻڌمت سان لاڳاپيل مذهبي جاين جي ياترا سان گڏ ماڻھن سان ملڻ ۽ انھن جي مسئلن کان واقف ٿيڻ پڻ هوندو هو.
سندس ان پاليسي کي سندس ذات سان لاڳاپيل سمجهيو ويو ۽ سندس وفات کانپوء اها گمنامي جو شڪار ٿي ويئي. موجودہ دور ۾ اها نين تحقيقن وسيلي سامھون آئي آهي. هن وقت مھاتما گانڌي جي عدم تشدد جي پاليسي کي ان جو هڪ تسلسل چئي سگهجي ٿو.