چانھن جا باغ
اها گهڻو ڪري اوڀر بنگال جي علائقي سلھٽ ۽ آسام وغيرہ ۾ ٿيندي آهي. قرت العين حيدر پنھنجي ڪتاب چانھن ڪي باغ ۾ اتان جي ماحول جي هڪ تصوير پيش ڪئي آهي. ان وقت اهو علائقو اوڀر پاڪستان جو حصو هو. ليکڪا چانھن جي مزدورن جي زندگي تي هڪ دستاويزي فلم ٺاهڻ لاء ڪراچي کان سلھٽ وڃي ٿي. اتي هو پنھنجي هڪ ڪزن زرينہ، جيڪا اتي ڪم ڪندڙ هڪ آفيسر جي زال هجي ٿي، وٽ رهي ٿي. اها ڪزن ميڊيڪل ڊاڪٽر هجي ٿي پر پريڪٽس ڪرڻ پسند نہ ٿي ڪري. ڇاڪاڻ تہ هتي هو پنھنجي مڙس سان هڪ آرام دہ زندگي گذاري رهي هئي.
اتي آفيسر ۽ پورهيت هڪ ٻئي کان بلڪل ڌار زندگي گذارين ٿا ۽ منجهن هڪ واضح فرق هجي ٿو. آفيسر گهڻو ڪري انگريز ۽ اولھہ پاڪستان مان اچن ٿا جڏهين تہ پورهيتن جي گهڻائي جو واسطو سلھٽ ۽ آسام سان هجي ٿو. جيتوڻيڪ اهي ٻيئي علائقا ڌار ملڪن ۾ هئا، پر ماڻھن جي اچ وڃ تي گهڻيون بندشون نہ هيون ۽ ماڻھن جي لاء سرحد ڄڻ تہ نالي ماتر هئي. پر ساڳي وقت ٻنھي علائقن ۾ اسمگلنگ جي روڪ لاء بارڊر سيڪيوريٽي فورس سرگرم هوندي هئي. ڪجهہ پورهيت يوپي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن مان بہ هتي آيا هئا ۽ گهڻي عرصي کان هتي رهيل هئا. اوڻويھين صدي جي شروع ۾ اوڀر يوپي جي گهڻن علائقن جي غريب بک جي ستايل هارين ۽ زرعي پورهيتن کي وڏي تعداد ۾ جھازن ۾ ڀري ماريشس وغيرہ جي ٻيٽن تي پلانٽيشنز ۽ هتي چانھن جي باغن ۾ ڪم ڪرڻ لاء موڪليو ويو هو. انھن ماڻھن جا ٻار انھن ملڪن ۾ اڃا ساڳيو ڪم ڪري رهيا آهن. آفيسرن جا پنھنجا ڪلب هئا، جيڪي انگريز ورثي ۾ ڇڏي ويا هئا. هتي اهي مختلف سماجي سرگرمين لاء گڏ ٿيندا هئا. اهڙيون هندوستاني عورتون بہ هيون، جيڪي پنھنجي سڃاڻپ ۽ نالا بدلائي اتي انگريز آفيسرن سان رهيل هيون.
ليکڪا اهڙن ٻن ڪردارن جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪي بلڪل لوڪ داستان مان نڪتل لڳن ٿا. غفورالرحمان ۽ پاربتي. مڙد مسلمان ۽ عورت هندو آهي. غفور اسٽيمر تي ڪم ڪري ٿو سندس ڳوٺ سلھٽ ۾ آهي پر کيس آسام ۾ هئڻ ڪري انڊين سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهڙي ريت هو ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ ڄڻ لٽڪيل رهي ٿو. پاربتي سلھٽ ۾ چانھن جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪري ٿي ۽ چانھن جا دٻا اسٽيمر ۾ رکڻ اچي ٿي.ِ ان دوران سندس غفور سان ملاقات ٿئي ٿي.سندس پي سندس شادي هڪ اهڙي ماڻھو سان طئي ڪري ڇڏي هئي، جيڪو عمر ۾ کانئس 15 سال وڏو هو. پاربتي کي پاڻ سان گڏ وٺي وڃڻ لاء غفور سرحد ٽپي وڃي ٿو ۽ بارڊر سيڪيوريٽي کان بچندي جهنگل ۾ هو ڪنھن کڏ ۾ ڪري پئي ٿو ۽ سندس ٽنگ تي ڌڪ لڳي ٿو. پاربتي ڪنھن ريت هڪ ٽرڪ واري کي منٿ ڪري کيس ڊاڪٽر جي گهر تائين پھچائي ٿي. باردر سيڪيوريٽي وارا سرحد ٽپي ايندڙ اسمگلرن جي ڳولا ۾ هجن ٿا ۽ کين انھن تي بہ ساڳيو شڪ ٿئي ٿو. ڊاڪٽر جي گهر جي ٻاهر رات جو ڌماڪن جو آواز ۽ شور ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. ٿوري دير کانپوء هڪ مڙد ۽ عورت گهر ۾ داخل ٿين ٿا. مڙد کي ٽنگ ۾ ڌڪ لڳل هجي ٿو. ڊاڪٽر فرسٽ ايڊ باڪس کڻي ان جي مرهم پٽي ڪري ٿي. انھن جي ڳولھا ۾ پوليس گهر ۾ داخل ٿئي ٿي. ڊاڪٽر جو مڙس ڪو جوکم نہ ٿو کڻڻ چاهي ۽ انھن ٻنھي کي فورسز جي حوالي ڪري ڇڏي ٿو.
دستاويزي فلم جي شوٽنگ وقت هو اتان جي ماڻھن لاء ڪپڙا ۽ ٻيون شيون وٺي وڃي ٿي. کيس اتي اها عورت نظر اچي ٿي، جيڪا رات جو سندن گهر ۾ آئي هئي. ان عورت کي جڏهين نوان ڪپڙا وغيرہ پارائي شوٽنگ لاء تيار ڪيو وڃي ٿو تہ ان جي سونھن کيس متاثر ڪري ٿي. اتي پنچائت ۾ ان عورت جي آئندي متعلق ئي بحٿ ٿي رهيو هو. دستاويزي فلم جي ٺاهڻ ۾ گهڻيون ڏکيائيون پيش اچن ٿيون ۽ آخر ۾ ان کي نہ ٺاهڻ جو فيصلو ڪيو وڃي ٿو.