انور پيرزادو: هڪ سنڌ دوست ليکڪ
ڇا انور کي اسان هڪ رولاڪ چئي سگهون ٿا. ننڍي کنڊ ۽ سنڌ ۾ جوڳين ۽ ساڌوئن جي روايت آهي جيڪي هڪ هنڌ ٽڪاء ڪري نہ ويٺا آهن. انور ڀٽائي جو پوئلڳ هو جنھن جوڳين سان گڏ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙچ جو سفر ڪيو ۽ نہ رڳو پنھنجي وطن جي سرزمين ۽ اتان جي ماڻھن پر پکين، جانورن، ٻوٽن ۽ گهڻين اهڙين شين کي ريڪارڊ تي آندو آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ گم ٿي وڃن ها. انور بہ گهڻو سفر ڪيو. سندس پرڏيھہ جي سفر کي هڪ پاسي رکي اهو چئي سگهجي ٿو تہ هن سنڌ جي جهنگلن، جبلن، ساحلي علائقن، ٿر ۽ اٽڪ کان ڪيٽي بندر تائين سنڌو ۾ سفر ڪرڻ سميت اٽڪل سڄي سنڌ جو سفر ڪيو.
انور گهڻين صلاحيتن وارو شخص هو جنھن کي زندگي هڪ آرام دہ زندگي گذارڻ جا گهڻا موقعا فراهم ڪيا. پر هن ان کي قبول نہ ڪيو ۽ ان جي بجائي ان ڳالھہ کي سمجهندي تہ ان جي هڪ قيمت آهي جيڪا هو ادا ڪرڻ لاء تيار هو، پنھنجي چونڊ ڪئي. جيئن گلاب جي چوڌاري ڪنڊا هوندا آهن ائين ئي پنھنجي مرضي سان زندگي گذارڻ جا پنھنجا انعام، مزا ۽ ڏکيائيون هونديون آهن. انور هڪ شاعر هو. هن جيتوڻيڪ هڪ ڊگهي عرصي تائين شاعري نہ ڪئي، پر هو پوء بہ هڪ شاعر هو. ڇاڪاڻ تہ هن جيڪو نثر لکيو پوء ڀلي اهو صحافت هجي، تاريخ هجي يا آرڪيالوجي هجي ان جو اظھار شاعراڻو هو. اهڙي دور ۾ جڏهين هر ڪو ڪجهہ ڪرڻ کانسواء پبلسٽي جي پويان هجي، هي اهڙو شخص هو، جنھن جو ان ڳالھہ ۾ يقين نہ هو. هن جي لاء ليکڪ جو ڪم لکڻ جڏهين تہ ان جي اشاعت پبلشرن جو ڪم آهي. اهڙي ريت هن ان ڳالھہ جو فڪر ڪرڻ کانسواء تہ آيا سندس لکڻيون ڪتابي صورت ۾ ڇپجن ٿيون يا نہ لاڳيتو لکيندو رهيو. ان ڪري سندس حياتي ۾ رڳو سندس هڪ شاعري جو ڪتاب ڇپجي سگهيو.
هن ڪتاب،Cultural Heritage of Sindh ، ۾ سنڌ سان لاڳاپيل مختلف بزرگن جي درگاهن تي لڳل ميلن، قلعن، جبلن، دريائن، ڊيلٽا، دستڪاري، تاريخ ۽ آثار قديمہ سميت گهڻيون شيون شامل آهن. انھن مان ڪجهہ مضمون ان تحقيقي ڪم جو حصو آهن، جنھن ۾ هن بھرو ورتو جڏهين تہ گهڻا مضمون سندس صحافتي ڪم جي حوالي سان مختلف اخبارن ۾ شائع ٿيا آهن. انور انھن سنڌي صحافين مان هو جن سنڌ سان لاڳاپيل شين کي فاصلي تي بيھي نہ ڏٺو ۽ انھن کي رپورٽ ڪيو. اهي سندس لاء خاص اهميت جون حامل هيون. گهڻو ڪري اخبارون انھن شين کي رپورٽ نہ ڪنديون هيون. ڇاڪاڻ تہ انھن جي ليکي انھن جي خبر جي نڪتہ نظر سان ڪا اهميت نہ هئي. اهڙي ريت اهي جيڪي سفر نہ ٿا ڪن ۽ اخبارن کانسواء ٻيو ڪجهہ نہ ٿا پڙهن پنھنجي ملڪ جي تاريخ، ڪلچر ۽ جاگرافي وغيرہ جي اهم پاسن کان اڻڄاڻ رهن ٿا. اها ڳالھہ پڻ انھن مضمونن جي اهميت کي وڌائي ٿي. ساڳي وقت ليکڪ جي انھن شين ۾ شموليت ۽ جانبداري پڻ انھن ۾ ظاهر ٿئي ٿي. هن رڳو شين کي رپورٽ ناهي ڪيو، پر اهو ٻڌايو آهي تہ انھن جي لاء ڇا ڪرڻ گهرجي. جيتوڻيڪ هن مختلف آثارن کي محفوظ ڪرڻ متعلق حڪومت جي لاتعلقي متعلق پنھنجي تشويش جو اظھار ڪيو آهي، پر سندس گهڻي تشويش موئن جو دڙو متعلق آهي، جيڪو سم جي پاڻي ۾ ٻڏي رهيو آهي ۽ ڪلر ان کي کائي رهيو آهي. ان جو مک ڪارڻ ان جي تحفظ لاء قائم ڪيل اٿارٽي کي ختم ڪرڻ، ٽيوب ويلن جو ڪم نہ ڪرڻ ۽ ان لاء مخصوص ڪيل رقم جو وفاقي آرڪيالوجيڪل کاتي جي اڪائونٽ ۾ پيل هئڻ آهي. اها ڳالھہ سندس لاء ان ڪري اهم آهي تہ هو نہ رڳو موئن جو دڙو جي ويجهو رهندو هو پر هن موئن جو دڙو تي ڪم ڪندڙ مختلف مقامي ۽ پرڏيھي ماهرن سان گڏ ڪم بہ ڪيو هو. اها واقعي صدمو پھچائيندڙ ڳالھہ آهي جڏهين هو اهو چئي ٿو تہ سنڌ جي ان املھہ هيري کي تباه ڪرڻ جي بجائي ان کي دفن ڪري ڇڏيو ۽ اسان کي اسان جو اهو موئن جو دڙو واپس ڏيو، جيڪو جان مارشل جي کوٽائي کان اڳ هو.
هو اسان کي سنڌ جي جبلن متعلق ڪارائتي ڄاڻ ڏئي ٿو جنھن ۾ اتي رهندڙ ماڻھن جي زندگي جا مختلف پاسا، جبلن جي مختلف بزرگن جي مزارن تي ٿيندڙ ميلا ۽ جابلو درياه وعيره شامل آهن. شھرن ۽ تھذيب جي اچڻ کان اڳ ماڻھو جبلن ۾ غارن رهندا هئا، جنھن سان سنڌ جي تاريخ کان اڳ جي زندگي جي ڄاڻ ملي ٿي. ڊيلٽا جي زندگي تي مختلف مضمون ان ڳالھہ جي ڄاڻ ڏين ٿا تہ ڪيئن اها مٺي پاڻي جي اڻاٺ ۽ سمنڊ جي نفوذ جي ڪري تباه ٿي ويئي آهي.
جيتوڻيڪ ڪتاب ۾ ڏنل ڪجهہ معلومات جي ممڪن آهي تہ پڙهندڙ کي اڳ ڄاڻ هجي پر ان ۾ گهڻو ڪجهہ اوريجنل آهي ۽ عام پڙهندڙ جي ڄاڻ ۾ واڌاري جو باعث بڻجي سگهي ٿو. هن ڪتاب جي اهو سمجهن ۾ بہ اهميت آهي تہ سنڌ جي تاريخ جا گهڻا مسئلا اڃا اڻ نبيريل آهن ۽ اهي پڙهيل ڳڙهيل ماڻھن ۽ حڪومت کان اڃا وڌيڪ توجھہ جي گهر ڪن ٿا.
جيئن شھرن جي واڌ ۽ ترقي ٿي آهي ۽ نوان هنر ۽ ڪم متعارف ٿيا آهن تيئن پراڻا هنر ۽ پيشا غائب ٿي ويا آهن، جيڪا ڳالھہ ڪاشي، اجرڪ ۽ سنڌ جي ٻين روايتي هنرن جي پوئتي پوڻ مان ظاهر آهي. انھن پيشن ۽ هنرن جي باقي ۽ محفوظ هئڻ لاء سرڪاري مدد جي ضرورت آهي، جنھن ڳالھہ ڏانھن ليکڪ بجا طور نشاندہي ڪئي آهي.
اهو چئي سگهجي ٿو تہ اهي مضمون سنڌ جي مختلف پاسن جون جهلڪيون آهن جيڪي آئندہ جي محققن لاء ان سلسلي ۾ وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي راه هموار ڪن ٿيون.
(هي مضمون انور پيرزادو جي ڪتاب Cultural Heritage of Sindh جو مھاڳ آهي)