مغل سلطنت جو زوال ۽ دھلي جي ثقافت
کئی چاند تھے سر آسماں سندس هڪ شاهڪار ناول آهي. ان ۾ خاص طور ارڙنھين صدي جي پڇاڙي ۽ اوڻويھين صدي جي پھرئين اڌ جي هندوستان ۽ خاص طور دھلي جي ڪلچر جي عڪاسي ڪئي ويئي آهي جڏهين هندوستان ۾ مغلن جو راڄ نالي ماتر وڃي رهيو هو. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ اهو تاريخي ناول نہ پر هند مسلم تھذيب جي عڪاسي ڪري ٿو.
هن ڪھاڻي جي شروعات راجپوتانا جي هڪ مصور مخصوص ﷲ کان ٿئي ٿي. اتي مصور هٿراڌو رنگ استعمال نہ ڪندا هئا، پر اهي فطرت کان رنگ وٺندا هئا. مختلف گلن ٻوٽن ۽ جانورن جي کلين وغيرہ کي ان مقصد لاء استعمال ڪندا هئا. اها مخصوص ﷲ جي هڪ امتيازي حيثيت هئي. هن هڪ اهڙي عورت جي تصوير ٺاهي هئي، جنھن جي سونھن بي مثال هئي. ماڻھن کي اها خبر نہ ٿي پئي تہ اها ڪنھن جي تصوير آهي. ڪنھن بہ ان عورت کي نہ ڏٺو هو. ان کي بني ٺني جو نالو ڏنو وڃي ٿو. نيٺ اها خبر پيئي ٿي تہ اها اتان جي هڪ سردار مھاراول جي ڌي آهي. پر جڏهين اها ٻاهر نہ نڪرندي هئي ۽ ان کي ڪنھن ڏٺو نہ هو تہ اها تصوير ڪيئن ٺاهي ويئي. کيس جڏهين ان ڳالھہ جي خبر پيئي ٿي تہ هو پھرين پنھنجي ڌي کي قتل ڪري ٿو ۽ پوء ان ڳوٺ تي حملو ڪري تصوير کي ختم ڪري ٿو. ان دوران مخصوص ﷲ جهنگ ۾ ٻوٽن وغيرہ جي ڳولھا ۾ هجي ٿو. کيس جڏهين ان سڀ متعلق ٻڌايو وڃي ٿو تہ هو بجائي ڳوٺ موٽڻ جي ٻي واٽ وٺي ٿو ۽ سڌو ڪشمير پھچي ٿو. هتي هو شادي ڪري ٿو ۽ جيئن تہ هتي سندس ڳوٺ وانگر ٻوٽا ۽ پن وغيرہ نہ ٿا هجن، ان ڪري هو ٻيو ڪم ڪري ٿو.
سندس پوٽا پنھنجي ماء پي جي وفات کانپوء ڪشمير ڇڏي دھلي هليا وڃن ٿا. انھن مان هڪ جي پٽ کي ٽي ڌيئر ٿين ٿيون. انھن مان وڏي، وچين عمدہ بيگم ۽ ننڍي وزير خاتون هجي ٿي. اصل ڪھاڻي وزير خاتون جي چوڌاري گهمي ٿي، جيڪا انھن ٽنھي ڀينرن ۾ وڌيڪ سھڻي ۽ منفرد هجي ٿي. هڪ لحاظ کان اهو هڪ آزاد عورت جو ڪردار آهي، جيڪا پاڻ تي ڪا بندش ۽ خاص طور مرد جي غلامي کي قبولڻ لاء تيار ناهي. وڏين ٻنھي ڀيڻين جي شادي ٿي وڃي ٿي جڏهين تہ وزير ان لاء تيار نہ ٿي هجي.
ان دور ۾ هندوستان جي راجائن ۽ نوابن وغيرہ ۾ گهڻين زالن رکڻ سان گڏ نڪاح کانسواء بہ عورتن کي رکڻ جو رواج هجي ٿو. انگريز عملدارن هندوستان جي حڪمرانن جي گهڻن طور طريقن کي اختيار ڪرڻ سان گڏ ان کي بہ اختيار ڪيو هو. وزير بيگم جي وچين ڀيڻ بہ هڪ نواب وٽ بنا نڪاح جي رهيل هئي. هڪ ڀيري ڪنھن تقريب مان ايندي واچوڙي جي ڪري وزير جي بگي خراب ٿي پيئي ٿي. اتي سندن ملاقات هڪ انگريز عملدار مارسٽن بليڪ سان ٿئي ٿي، جيڪو سندس هڪ جهلڪ ڏسڻ کانپوء منجهس دلچسپي وٺڻ لڳي ٿو. هو ساڻس گڏ رهڻ لڳي ٿي ۽ ان جي بدلي ٿيڻ تي ساڻس گڏجي جئپور هلي وڃي ٿي. ان مان کيس هڪ پٽ ۽ ڌي ڄمن ٿا ۽ هو ساڻس واعدو ڪري ٿو تہ ويجهڙ ۾ سندس ترقي ٿيڻ کانپوء هو باقاعدي قانوني طرح ساڻس شادي ڪندو. پر هو اتان جي تخت جي وارثي جي مسئلي تي ٿيل وڳوڙ ۾ اتان جي ماڻھن هٿان مارجي وڃي ٿو ۽ وزير بيگم پنھنجي پٽ ۽ ڌي کي انھن جي پڦي ۽ ان جي ڌي، جيڪا انھن جي عيسائي طريقي جي تربيت ڪرڻ چاهين ٿا، جي حوالي ڪري پاڻ دھلي اچي ٿي.
سندس سونھن جي هاڪ سڄي شھر ۾ هجي ٿي. کيس پاڻ اهڙي سھاري جي ڳولا هجي ٿي جنھن سان هو زندگي گذاري سگهي. دھلي جو انگريز ريزيڊنٽ وليم فريزر منجهس دلچسپي وٺي ٿو پر وزير جو لاڙو نواب شمس الدين ڏانھن هجي ٿو، جيڪو پڻ سندس سونھن جو اسير هجي ٿو. هو بنان نڪاح جي نواب سان رهڻ لڳي ٿي. انگريز ريزيڊنٽ مختلف موقعن تي نواب جي بيعزتي ڪندو رهي ٿو جنھن جي بدلي ۾ نواب هن کي پنھنجن ماڻھن هٿان قتل ڪرائي ڇڏي ٿو. ان جي جاچ کانپوء مقدمو هلائي نواب کي وچ چوڪ تي ڦاهي ڏني وڃي ٿي.
وزير بيگم لاء وري هڪ نئون امتحان شروع ئئي ٿو. ان نواب مان کيس نواب مرزا جي نالي سان هڪ پٽ هجي ٿو جيڪو، اڳتي هلي مشھور شاعر داغ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. وزير بيگم رامپور پنھنجي ڀيڻ وٽ وڃي رهي ٿي. اتي رامپور جي نواب جو هڪ عملدار تراب علي منجهس دلچسپي وٺڻ شروع ڪري ٿو ۽ هي ان سان نۡڪاح ڪري ٿي. هي همراه بہ سھارنپور ۾ جانورن جي هڪ سالياني ميلي ۾ وڃي ٿو ۽ واپسي ۾ ٺڳن جي ور چڙهي مارجي وڃي ٿو. ان مان بہ وزير بيگم کي هڪ پٽ هجي ٿو. اهو پٽ کڻي هو دھلي وڃي ٿي.
سندس چوٿين شادي مغل شھزادي مرزا فتح الملڪ بھادر سان ٿئي ٿي، جيڪو ساڳي وقت ولي عھد بہ هجي ٿو. پر ڪجهہ وقت کانپوء هو بہ بيماري ۾ گذاري وڃي ٿو. وزير بيگم کي راڻي زينت محل قلعي مان نيڪالي ڏئي ٿي ۽ هو دھلي ۾ پنھنجي پراڻي گهر واپس هلي وڃي ٿي.
اهو ناول فڪشن سان گڏ هڪ تحقيق ۽ تاريخ بہ آهي. ليکڪ مختلف ڪتابن ۽ ماڻھن کان ان سلسلي ۾ مدد ورتي آهي. ليکڪ خاص طور وزير بيگم جي مارسٽن بليڪ مان ڌي صوفيه جي اولاد متعلق لکيو آهي. اها پنھنجي سونھن ۾ مشھور هئي ۽ هن هڪ انگريز آفيسر سان شادي ڪئي هئي. اها شاعري بہ ڪندي هئي ۽ ادبي حلقن ۾ مس بليڪ خفي جي نالي سان ڄاتي ويندي هئي. ان جي ٻئي مڙس جو نالو اميرﷲ هو. خاندان متعلق ان کنسواء گهڻي معلومات ناهي تہ ان مان کيس هڪ پٽ ٿيو ۽ ان کي هڪ پٽ ڄائو جنھن جو نالو حسيب ﷲ قريشي هو، جيڪو 1890 ۾ پيدا ٿيو. اهو پوء سليم جعفر جي نالي سان اردو جو مشھور اديب ۽ نقاد طور مشھور ٿيو. پاڪستان اچڻ کانپوء هن ميرپور خاص ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ سندس وفات ڪراچي ۾ ٿي. ان جو هڪ پٽ اعجاز احمد قريشي جو بہ ادب ۽ شاعري وغيرہ سان واسطو هو ۽ ادبي حلقن ۾ شميم جعفرجي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي پنھنجي تڙ ڏاڏي وزير بيگم جي نواب شمس الدين مان ٿيل پٽ نواب مرزا، جيڪو پوء اردو جو مشھور شاعر داغ جي تخلص سان ڄاتو ويو، سان پنھنجي مائٽي واري تعلق جو فخر سان ذڪر ڪندو هو.
ان وقت ملڪ ۾ مختلف گروه اقتدار لاء سرگرم هئا. مرهٽن ۽ سکن سان گڏو گڏ ٺڳن جا مختلف گروه، جن کي انگريزن پاران ختم ڪرڻ جي دعوا ڪئي ويئي هئي، مختلف علائقن ۾ سرگرم هئا. دھلي حقيقت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ضابطي ۾ هو ۽ بھادر شاه ظفر ان جو وظيفي خوار هو جنھن جي لاء ڪمپني اهو فيصلو ڪري ڇڏيو هو تہ هو ان خاندان جو آخري حڪمران هوندو. پر انھن جي رهڻ ڪرڻ جا طور طريقا شاهانہ هوندا هئا ۽ ڪمپني جي وظيفي کانسواء ان لاء هو مختلف ماڻھن کان قرض بہ وٺندا هئا. گهڻا درٻاري ان ڪري بہ بادشاه کان پري رهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا تہ ڪٿي هو کانئن قرض نہ گهري. جيئن تہ حڪومت هلائڻ ۽ رياست جي معاملن جو ڪو ڪم نہ هو ان ڪري اهي شادين ڪرڻ، شعر و شاعري، محلاتي سازشن ۽ اهڙين ٻين ڪمن ۾ پنھنجو وقت گذاريندا هئا. بھادر شاه ظفر لاء چيو وڃي ٿو تہ کيس شادين ڪرڻ ۽ عورتن جو شوق هو. هو جڏهين اٽڪل ستر سالن کن جو هو تڏهين هن زينت محل سان شادي ڪئي هئي جنھن جي عمر يارنھن کان سورنھن سالن جي وچ ۾ هئي. هو اٽڪل ٻہ هزار ماڻھن جي ڪفالت ڪندو هو.
جتي سلطنت زوال پذير ٿئي ٿي اتي ان جا قدر بہ ختم ٿيڻ شروع ٿين ٿا. فارسي هڪ لحاظ کان حڪمرانن جي ٻولي هئي ۽ ان ۾ ئي سڄو ڪار وهنوار هلندو هو. ان دور ۾ ماڻھن جي ٻولي ريختہ، جنھن کي ڪٿي ڪٿي اردو بہ چيو ويو آهي، اهميت حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. مشاعرا عام ڳالھہ هوندا هئا ۽ دربار پاران انھن جي سرپرستي ۽ حوصلي افزائي ڪئي ويندي هئي. ماڻھن کي مختلف شاعرن جا ڪلام برزبان ياد هوندا هئا ۽ اهي ڳالھہ ٻولھہ ۾ ان کي موقع مھل جي حساب سان استعمال ڪندا هئا جنھن کي تھذيب جي علامت ڪري ليکيو ويندو هو. ان دور ۾ غالب، ذوق ۽ داغ جھڙا وڏا شاعر پيدا ٿيا، جن کي ساڳي وقت فارسي ۽ ريختہ تي دسترس حاصل هوندي هئي. هن ناول ۾ خاص طور غالب جي زندگي جي ڪجهہ پاسن تي روشني وڌي ويئي آهي. سندس مرزا شمس الدين سان تعلق هو ۽ جائداد جي حوالي سان ان سان ڪجهہ اختلاف بہ هئا، پر ساڳي وقت هو سندس پٽ نواب مرزا داغ جي شاعري کي پسند ڪندو هو ۽ ان سان هڪ محبت جو ناتو رکندو هو.
ليکڪ ناول ۾ ان دور جي استعمال ٿيندڙ ٻولي سميت ڪلچر جي مختلف پاسن جو استعمال ڪيو آهي. خاص طور ڳالھہ ٻولھہ ۾ فارسي شاعري جو استعمال انھن پڙهندڙن لاء ڏکيائي جو باعث بڻجي ٿو جن کي ان ٻولي جي گهڻي واقفيت ناهي.
هي ناول پڙهندڙ کي 1857 جي آزادي جي جنگ تائين وٺي وڃي ٿو ۽ پڙهندڙ ان دور جي خاص طور ثقافتي منظرنامي کان واقفيت حاصل ڪري ٿو.