محمد علي جناح: ذاتي ۽ سياسي زندگي تي هڪ نظر
جناح هڪ ڊگهو سياسي سفرڪيو، جنھن ۾ گهڻا لاها چاڙها آيا. هوهڪ هندوستاني قوم پرست طور ڪانگريس کان شروعات ڪندي، جنھن سرسيد جي هندو ۽ مسلمانن جي ڌار ڌار هئڻ جي مخالفت ڪئي، مسلم قوم جي وڪيل ۽ پاڪستان جي باني طور سامھون آيو. آخر وقت تائين جناح کي گانڌي سميت ڪانگريس جي مختلف اڳواڻن پاران آزاد ۽ متحد هندوستان جي وزيراعظم ٿيڻ، پنھنجي مرضي جي ڪابينا جوڙڻ ۽ مسلم گهڻائي وارن صوبن کي وفاق ۾ رهندي وڌ ۾ وڌ خودمختياري ڏيڻ جھڙا آپشن ڏنا ويا پر جناح جو اصرار، خاص طور 1940 جي ٺھراء کانپوء اهو ئي هو تہ هندوستان کي ورهايو وڃي ۽ مسلم گهڻائي وارن صوبن، جيڪي سندس حساب مطابق ڪل ايراضي جو پنجويھہ سيڪڙو هئا، کي آزاد خودمختيار ملڪن جي حيثيت ڏني وڃي. سندس اهو موقف هو تہ متحد هندوستان جو تصور رڳو هڪ ڏند ڪٿا آهي ۽ تاريخ ۾ اهو ڪڏهين بہ هڪ متحد ملڪ ناهي رهيو.
ساڳي وقت جناح جو فيڊريشن يا ايستائين تہ ڪنفيڊريشن جي تصور ۾ بہ اعتماد نہ هو. سندس چوڻ هو تہ جيئن مختلف ٻين ملڪن ۾ ٿيو آهي تہ اقتدار جي منتقلي کانپوء مرڪز مختلف طريقن سان صوبن جا اختيار گهٽائيندو ۽ پنھنجا وڌائيندو ويندو آهي ۽ اها ساڳي ڳالھہ هتي بہ ٿيندي.
خودمختيار ۽ آزاد مسلم رياستن جو تصور ان کان اڳ چوڌري رحمت علي ۽ علامہ اقبال بہ پيش ڪري چڪا هئا. چوڌري رحمت علي ۽ سندس ساٿين پاران پيش ڪيل رٿا هڪ لحاظ کان هندوستان جيBalkanization يعني ان کي مختلف ٽڪرن ۾ ورهائڻ جي هئي، جنھن ۾ مسلم گهڻائي وارن علائقن کي ڌار رياستن جي شڪل ڏيڻ جي تجويز هئي. ان رٿا ۾ مذهب جي بنياد تي آبادي جي منتقلي جو نڪتو پڻ شامل هو. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ ان گروپ کي برطانوي اينٽيليجينس جي حمايت حاصل هئي.
وائسرائي واويل جا هندوستان جي مختلف اڳواڻن لاء مختلف تاثر هئا. گانڌي انگريز حڪمرانن کي ڪنھن بہ ريت پسند نہ هو. چرچل ان کي اگهاڙو فقير چوندو هو. وائسرائي جو چوڻ هو تہ ان جي ڪنھن ڳالھہ تي ڀروسو نہ ٿو ڪري سگهجي. هو وقت بوقت پنھنجو موقف تبديل ڪندو رهي ٿو. خاص طور جنگ هلندي هن هندوستان ڇڏيو جي تحريڪ هلائي هئي، جنھن انگريز حڪومت لاء گهڻا مسئلا پيدا ڪري ڇڏيا هئا. جواهر لال نھرو متعلق سندس چوڻ هو تہ هو فلاسفر قسم جو هڪ آدرشي انسان آهي جيڪو ڳالھائڻ ۽ سھڪار ڪرڻ لاء تيار هوندو آهي، پر گانڌي آڏو بيھي نہ سگهندو آهي. سردار پٽيل متعلق سندس چوڻ هو تہ هو هڪ عملي قسم جو ۽ ڪانگريس جي مرڪزي ڪاميٽي جو اهم ماڻھو آهي. هي ڪانگريس جو اهڙو واحد اڳواڻ آهي، جيڪو گانڌي سان اختلاف جي جرئت ڪري سگهي ٿو. جناح متعلق سندس چوڻ هو تہ هو خيالن ۾ واضح پر هڪ اڪيلو ماڻھو آهي.
جنگ هلندي ڪانگريس پاران آزادي جي گهر ڪرڻ ۽ سھڪار نہ ڪرڻ جي صورت ۾ جناح پاران سھڪار نوآبادياتي سرڪار لاء هڪ اثاثو هو. پر جنگ ختم ٿيڻ کانپوء صورتحال بدلجي ويئي ۽ جناح جي حڪومت لاء اها اهميت نہ رهي.
جناح جي ذاتي زندگي متعلق گهڻيون ڳالھيون، ڪي تصديق ٿيل، ڪي اڻ تصديق ٿيل ۽ ڪي افواهون آهن. جناح آغا خاني اسماعيلي هو. ليکڪ پنھنجي ڊيلي ٽائمز ۾ جناح تي هڪ مضمون تي هڪ آغاخاني جي لکيل خط جو حوالو ڏنو آهي، جنھن ۾ هن چيو آهي تہ ڪوبہ آغاخاني جيڪڏهين پنھنجي فرقي کان ٻاهر شادي ڪري ٿو تہ هو ان جماعت ۾ نہ ٿو رهي. اهڙي ريت پارسي عورت سان شادي کانپوء هو ان جماعت مان نڪري ويو. هاڻي سندس آڏو ٻہ واٽون هيون. هو سني ٿئي يا اثنا عشري شيعو ٿئي. هو اثنا عشري شيعو ٿيو. اهو بہ چيو وڃي ٿو تہ هو صوفي قادري سلسلي جو پوئلڳ هو. ليکڪ صفدر محمود جي ڪتاب جو حوالو ڏنو آهي، جنھن ۾ هن مولانا حسرت موهاني، جنھن پاڪستان جي تحريڪ ۾ حصو ورتو هو، پر ورهاڱي کان پوء هندوستان ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو هو، جي حوالي سان ٻڌايو آهي تہ هو هڪ ڀيرو جناح سان ملڻ ويو تہ نوڪر کيس ملاقات جي ڪمري ۾ ويھاري ڇڏيو. جڏهين گهڻي دير ٿي تہ هن اندر وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هو اڃا اندر ويو ٿي تہ هن ڏٺو تہ جناح مصلي تي سجدي ۾ هو ۽ سندس اکين مان ڳوڙها ڳڙهي رهيا هئا. اهو ڏسندي هو موٽي اچي ملاقات جي ڪمري ۾ ويھي رهيو. جناح پنھنجي اولھہ واري زندگي جي طور طريقن تي ڪمپرومائيز ڪرڻ لاء تيار نہ هو. سندس چوڻ هوندو هو تہ آئون منافق ناهيان. جيڪي آئون اندر آهيان اهوئي ٻاهر آهيان. اشرافيا لاء ان وقت بہ ۽ هاڻي بہ اهو نارمل آهي تہ ٻنھي شين کي ڌار رکندا آهن.