رنگريز جي زندگي جا مختلف پاسا
ان ۾ رنگريز جي شخصيت جي گهڻن پاسن تي خيال آرائي ڪئي ويئي آهي. هو سنڌ جي قومي حقن جي حوالي سان هڪ موقف رکندو هو ۽ نظرياتي طور هڪ قوم پرست گروپ سان لاڳاپيل پڻ هو. ان گروپ پاران ئي تاج جويو جي جاء تي کيس سنڌي ادبي سنگت جي سيڪريٽري جنرل جي عھدي لاء چونڊن ۾ بيھاريو ويو هو تہ جيئن ڪتاب جي ليکڪ چواڻي سنگت کي مختلف گروپن ۾ ورهائڻ کان بچائي سگهجي. پر ان عھدي تي اچڻ کانپوء ان بجائي ان گروپ جي پاليسي تي هلڻ جي سنگت کي ان جي آئين موجب هلائڻ کي ترجيح ڏني. ان جو پھريون مثال اهو آهي تہ هن گهڻي دٻاء جي باوجود سنگت کي سنڌ قومي اتحاد جي رڪن ڪرڻ جي بجائي هڪ مبصر جي حيثيت کي ترجيح ڏني. سندس چوڻ هو تہ سنگت جو آئين ڪنھن بہ سياسي ڌر سان لاڳاپيل هئڻ کي قبول نہ ٿو ڪري. سندس اهو موقف ان وقت صحيح ثابت ٿيو، جڏهين سنڌ قومي اتحاد ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ عوامي تحريڪ اتحاد کان ڌار ٿي ويئي.
ان جو ٻيو مثال اهو آهي تہ 1994 ۾ مورو ۾ سنڌ ڪائونسل جي اجلاس ۾ منھنجي سنگت جي تاحيات رڪنيت ختم ڪئي ويئي هئي. ان جو ڪارڻ رسالي سنڌ سجاڳ ۾ منھنجو شائع ٿيل هڪ مضمون هو جنھن ۾ مون دنيا جي تبديل ٿيل صورتحال جي پيش نظر سنگت جي نئين سر جوڙ جڪ جي تجويز ڏني هئي. رنگريز پاران ان تي هڪ اخباري بيان ذريعي سخت ردعمل جو اظھار ڪيو ويو ۽ اهو هن ڪتاب ۾ پڻ شامل آهي. رنگريز جو چوڻ هو تہ اهو فيصلو غيرآئيني هو. سندس چوڻ هو تہ آئين موجب اهڙي فيصلي ڪرڻ جو اختيار فقط مقامي شاخ جو آهي، جنھن جو هو ميمبر آهي. آئين مطابق ڪنھن بہ مرڪزي عھديدار يا سنڌ ڪائونسل کي اهڙي فيصلي ڪرڻ جو ڪوبہ اختيار ناهي (صفحو 85). منھنجي رڪنيت 8 نومبر 1996 ۾ حيدرآباد ۾ ٿيل سنڌ ڪائونسل جي اجلاس ۾ رنگريز جي رٿ تي ئي بحال ڪئي ويئي.
رنگريز سنگت کي هڪ اڪيڊمڪ تنظيم جي طور هلائڻ جي حق ۾ هو. اها ڳالھہ کانئس اڳ تاج واري دور ۾ نہ هئي. مون کي ياد آهي تہ تاج جي دور ۾ جڏهين اياز گل جوائنٽ سيڪريٽري هو حيدرآباد ۾ سنڌ ڪائونسل جي اجلاس ۾ سيڪريٽري جنرل جي رپورٽ تي مون اهو سوال اٿاريو هو تہ ان ۾ گهڻو ڌيان انھن ڪمن تي رهيو آهي، جن جو ادب سان واسطو ناهي تہ مون کي چپ ڪري ويھڻ لاء چيو ويو هو. رنگريز ڪنھن بہ قسم جي ذاتي تعلق کي تنظيمي معاملن تي اثرانداز ٿيڻ نہ ڏيندو هو. کيس جيتوڻيڪ ٻن سالن کان وڌيڪ مدو نہ ڏنو ويو پر ان عرصي ۾ هن جيڪي اهم ڪم ڪيا انھن ۾ سنگت پبليڪيشن جو قيام شامل آهي. ان عرصي ۾ ان جا پنج شمارا شائع ٿيا جيڪي ٻئي ڪنھن بہ سيڪريٽري جي دور ۾ نہ ٿي سگهيا. ساڳي وقت هن جيتوڻيڪ ٻن سالن جي مختصر عرصي ۾ سنگت جي سڀني شاخن جو دورو نہ ڪيو پر پوء بہ هو گهڻين جاين تي ويو. ان کانسواء شاخن سان سندس لکپڙه باقاعدي هوندي هئي، جنھن جو سندس مخالف کيس مھڻوبہ ڏيندا هئا تہ رنگريز کي شاخن سان لکپڙه کانسواء ٻيو ڪم ئي ناهي. ڏٺو وڃي تہ هن پنھنجي ٻن سالن جي مدي ۾ سنگت کي هڪ عملي ادبي تنظيم ٺاهي ڇڏيو هو. سندس اها تجويز پڻ وقتائتي هئي تہ سنگت جو ڪل وقتي سيڪريٽري جنرل هجي جنھن کي زندگي جي ٻين خفن کي منھن نہ ڏيڻو پئي.
رنگريز جي ذاتي زندگي بہ گهڻي سولي نہ هئي. هڪ ٻئي پويان کيس پنھنجن ٻن جوان پٽن ۽ ڌي جي موت جو صدمو سھڻو پيو. ان جي باوجود هن پنھنجي زندگي ۾ هڪ توازن قائم رکيو ۽ سندس دوستن سان ميل ملاقات ۽ لکڻ پڙهڻ جي عمل ۾ گهڻو فرق نہ آيو.
هڪ ڊگهي عرصي جي تعلق ۾ يوسف جا رنگريز سان دوستي وارا ناتا ساڳيا نہ رهيا. هن يوسف کي پنھنجن ڪجهہ ڪتابن شائع ڪرڻ کان پڻ جهلي ڇڏيو. يوسف هڪ پاسي تہ اها ڳالھہ ڪري ٿو تہ ان تبديلي جو واضح ڪارڻ کيس سمجه ۾ نہ آيو پر ٻئي پاسي هو ان جو ڪارڻ رنگريز جي ڪجهہ دوستن کي قرار ڏئي ٿو جن انھن کي هڪ ٻئي کان پري ڪري ڇڏيو هو. ساڳي وقت انھن دوستن جي صحبت ۾ رنگريز شراب پيئڻ بہ شروع ڪيو هو. رنگريز کيس ٻڌايو هو تہ سندس شراب پيئڻ جي شروعات سندس دوست ڪھاڻيڪار ساحر پريمي، جنھن اڳتي هلي آپگهات ڪيو، سان گڏ ٿي. آئون سمجهان ٿو تہ ناتن ۾ تبديلي جو رڳو اهو ڪارڻ نہ هوندو. رنگريز جي شخصيت ۽ سنجيدگي کي ڏسندي اهو چئي سگهجي ٿو تہ ان جا ضرور ٻيا ڪي ٺوس ڪارڻ هوندا. بھرحال رنگريز جي شخصيت جي مختلف پاسن جي حوالي سان اهو هڪ اهم ڪتاب آهي.