ڪيمبرج جا ڏينھن
ہءِ ہ هتي پھرين هو پنھنجي هڪ دوست سان رهيو. اتي گهر جي مالڪياڻي جو چوڻ هو تہ هڪ ماڻھو جي تڙ ڪرڻ واري گرم پاڻي تي هڪ شيلنگ خرچ اچي ٿو. هن کيس چيو تہ اهو هو ڏيندو. جتي يونيورسٽي پاران سندس رهائش جو بندوبست ڪيو ويو هو، اتي گهر جي مالڪياڻي جو چوڻ هو تہ هو ڪنھن رنگدار ماڻھو کي نہ رهائيندي. ان تي کيس يونيورسٽي پاران ڌمڪي ڏني ويئي تہ جيڪڏهين اهڙي ڳالھہ آهي تہ پوء اهي سندس نالو ئي يونيورسٽي جي ان فھرست مان خارج ٿا ڪن جنھن کان پوء هن پنھنجو اهو اعتراض واپس ورتو. اها عورت پوء ليکڪ کان اهو پڇندي هئي تہ هو جڏهين تڙ ڪري ٿو تہ ڇا سندس بدن مان رنگ نڪري ٿو. هن کيس چيو تہ نہ اهڙي ڪا ڳالھہ ناهي. پوء ان عورت سان سندس ناتا نھايت خوشگوار ٿي ويا ۽ هو اهو گهر ڇڏڻ کان چاليه سال پوبان عورت کي ساريندو ان گهر تي پھتو پر تيسين هو اتان وڃي چڪي هئي.
اتي ڪيمبريج ۾ سندس گهڻن ملڪن جي شاگردن سان ملاقات ٿي جن ۾ ڊاڪٽر محبوب الحق بہ شامل هو جيڪو اتي ڪنگز ڪاليج جو شاگرد هو. ان وقت اتي پاڪستان ۽ ڀارت جي شاگردن جي ڪا ڌار سوسائٽي وغيرہ نہ هئي، پر ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جي شاگردن گڏجي مجلس جي نالي سان هڪ تنظيم قائم ڪئي هئي، جيڪا پنھنجا مختلف پروگرام وغيرہ ڪندي هئي. ڪلڪتي ۾ ليکڪ پنھنجي حلقي ۾ کاٻي ڌر بلڪ هڪ مارڪسٽ شاگرد طور ڄاتو ويندو هو. ڪيمبريج ۾ کاٻي ڌر جي شاگردن جو هڪ سوشلسٽ ڪلب هوندو هو، جنھن کي سندس هتي اچڻ کان اڳ ئي ڪلڪتي مان اهو اطلاع ملي ويو هو. ان سان گڏ ليکڪ لبرل ۽ ڪنزرويٽو پارٽين جي ڪلبن ۾ پڻ شامل ٿيو، جتي نظرياتي ۽ سياسي بحث مباحثا وغيرہ ٿيندا هئا. ليبر ڪلب جو اهو اصول هو تہ جيڪو سوشلسٽ ڪلب جو رڪن آهي، ان کي رڪن نہ ڪيو ويندو. ان ڪري هو ان ڪلب جي بحث مباحثن ۾ ٽڪيٽ وٺي شريڪ ٿيندو هو. ڪيمبرج ۾Apostles جي نالي سان هڪ سوسائٽي هوندي هئي جنھن جو گهڻو ذڪر ٿيندو هو. اها هڪ پراڻي سوسائٽي هئي، جيڪا 1820 ۾ قائم ٿي هئي. ان جا معاملا لڪل نموني هلايا ويندا هئا. هڪ وقت ۾ ان جا ٻارنھن کان وڌيڪ ميمبر نہ هوندا هئا. رٽائر ٿيڻ تي اهي Angels ٿي ويندا هئا، مطلب تہ انھن کي پر نڪري ايندا هئا ۽ اهي سڄي عمر لاء سوسائٽي جا رڪن هوندا هئا. ان ڪلب جي ميمبرن ۾ وڏا فلاسافر، سائنسدان ۽ تاريخدان وغيرہ جھڙوڪ برٽرنڊ رسل، فرينڪ رامسي، مينارڊ ڪينز ۽ رچرڊ بريٿويٽ وغره شامل هئا. گهڻا ان ۾ ٺھڪي نہ سگهندا هئا، جيئن مشھور شاعر الفريڊ ٽينيسن 1830 ۾ مجبور ٿي استيفيٰ ڏني. پوء کيس واپس اچڻ لاء منٿون ڪيون ويون پر هو ان لاء تيار نہ ٿيو. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ جيتوڻيڪ ان سوسائتي جا اڪثر ميمبر سوشلسٽ خيالن جا هئا، پر ان تي سوويت يونين لاء جاسوسي ڪرڻ جا وقت بوقت جيڪا الزام لڳا اهي صحيح نہ هئا. ان سوسائٽي جي ڪجهہ ميمبرن سان گڏجي ليکڪ ڪجهہ مضمون پڻ لکيا جيڪي مختلف مشھور رسالن ۾ ڇپيا. ليکڪ يونيورسٽي ۾ انھن استادن ۽ دوستن جي ويجهو هوندو هو جيڪي عام ڀلائي واري معاشي نظرئي جا قائل هوندا هئا. جيتوڻيڪ اهڙن ماڻھن جو تعداد اتي گهٽ هوندو هو.
ليکڪ کي يورپ ۽ خاص طور اٽلي گهمڻ جو شوق هو. هن ڪلڪتي ۾ هوندي رينازان متعلق پڙهيو هو ۽ اتان جي ميوزيم، آرٽ جي نمونن ۽ ڪتب خانن وغيرہ کي ڏسڻ چاهيو ٿي. هو ويڪيشن ۾ اٽلي ويندڙ هڪ گروپ ۾ شامل ٿيو. هن اٽلي کي شيڪسپيئر جي ڊرامن ۽ لکڻين ۾ ڏٺو هو. هو چاهي ٿو تہ هتي شيڪسپيئر بہ شل ساڻس گڏ هجي پر کيس خبر پيئي تہ هو تہ ڪڏهين اٽلي آيو ئي نہ هو. هو گروپ سان گڏ واپس ڪيمبريج نہ ٿو اچي پر يورپ جي ٻين ملڪن سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس وغيرہ هليو وڃي ٿو ۽ اتي هائڪنگ ڪري ٿو.
ليکڪ 1956 ۾ پنھنجي ريسرچ جنھن جي لاء وٽس ٽن سالن جو وقت هو، هڪ سال ۾ مڪمل ڪري ورتي هئي. پر يونيورسٽي ان کي ٽن سالن کان اڳ قبول نہ ٿي ڪيو. ان ڪري هن سوچيو تہ گهر جي سڪ بہ لڳي آهي ۽ وقت بہ آهي تہ پوء ڇو نہ ڪلڪتي جو چڪر هڻجي. هن ڀيري هو هوائي جھاز ۾ ويو. ڇاڪاڻ تہ هڪ تہ هوائي سفر جي ٽڪيٽ سستي ٿي ويئي هئي ۽ ٻيو تہ اجرتن ۾ واڌاري جي ڪري پاڻي جي جھاز جي ٽڪيٽ مھانگي ٿي ويئي هئي.
ڪلڪتي جي جديوپور جو پراڻو ڪاليج هاڻي يونيورسٽي ٿي ويو هو. اتان جي وائس چانسلر پاران کيس يونيورسٽي جي معاشيات جي شعبي جي سربراه جي آڇ ڏني ويئي. ٽيويه سالن جي ننڍي عمر ۾ اهو هڪ وڏو عھدو هو جڏهين تہ يونيورسٽي ۾ باقي پروفيسر وغيرہ کانئس عمر ۾ گهڻا وڏا هئا. هن ان ڊپارٽمنٽ کي قائم ڪرڻ لاء گهڻي محنت ڪئي. استادن جي غيرموجودگي ۾ کيس پاڻ گهڻا ڪلاس وٺڻا پوندا هئا. خاص طور ننڍي عمر جي ڪري سندس خلاف مختلف ڳالھيون هلنديون هيون. اهو مشھور ڪيو ويو هو تہ کيس اقربا پروري ۽ سياسي اثر رسوخ جي ڪري، اهو عھدو ڏنو ويو هو. بھرحال هو پوء ڪيمبريج موٽي ويو جتي هن پنھنجو ٿيسز جمع ڪرايو ۽ اڳتي جي تياري ڪيائين.
ساڳي وقت ڪلڪتي ۾ هوندي سندس ڪافي هائوس جون سرگرميون پڻ جاري هيون. سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جي 1956 جي ويھين ڪانگريس ۽ ان ۾ خروشيف جي اسٽالن جي حوالي سان ڪيل تقرير سڄي دنيا جي ڪميونسٽن ۾ هڪ نئين بحث کي جنم ڏنو هو. ان کان اڳ بہ اسٽالن جي مقدمن ۽ سزائن متعلق جيڪي خبرون اچي رهيون هيون، ليکڪ انھن ۽ خاص طور بخارن جي مقدمي ۽ ان کي ڦاهي ڏيڻ متعلق سوچيندو رهندو هو. ليکڪ جيتوڻيڪ پاڻ ڪڏهين بہ ڪميونسٽ پارٽي جو رڪن نہ رهيو، پر هڪ همدرد جي طور سندس اها خواهش هوندي هئي تہ پارٽي ۾ جمھوريت ۽ رائي جي آزادي هجي ۽ اها هڪ جمھوري طريقي سان اقتدار سنڀالي.
1959 ۾ ليکڪ جو نبانيتا ديو سان مڱڻو ٿيو ۽ جون 1960 ۾ شادي ٿي. هو هڪ شاعر، ناول نگار ۽ ادب جي عالم هئي. ان سان سندس واقفيت 1956 ۾ جڏهين هو جديوپور يونيورسٽي ڪلڪتي ۾ هو، ان وقت ٿي هئي. اتي هو تقابلي ادب ۾ پڙهي رهي هئي. ان کانپوء کيس انڊيانا يونيورسٽي ۾ اسڪالرشپ ملي ۽ هو آمريڪا ويندي انگلينڊ ۾ ترسي، جتي اهي ٻيئي ويلز ۽ ٻين جاين تي گهمڻ ويا ۽ سال کانپوء انھن شادي ڪئي. هو جديوپور يونيورسٽي ۾ هڪ ڪامياب پروفيسر رهي. کين ٻہ ڌيئرون انتارا ۽ نندنا بہ ڄايون پر اها شادي 1973 ۾ طلاق تي ختم ٿي.
1960 ۾ انھن ٻنھي سوچيو تہ ڇو نہ سال کن آمريڪا ۾ گذاريو وڃي. ليکڪ کي ايم آئي ٽي مان سال لاء وزيٽنگ پروفيسر جي آڇ بہ ٿي. اهڙي ريت اهي ٻيئي 1960 جي سرء ۾ آمريڪا روانا ٿي ويا. ليکڪ ان کانپوء اسٽينفورڊ يونيورسٽي ۾ بہ وزيٽنگ پروفيسر رهيو. ائين ٿيو تہ اٽڪل هر چوٿين سال جيئن 1964 ۽ 1968 ۾ سندس لاء آمريڪا جي ڪنھن نہ ڪنھن سٺي يونيورسٽي ۾ پڙهائڻ جا موقعا نڪرندا رهيا. اهي آمريڪا جي صدارتي چونڊن جا ئي سال هوندا هئا. ان دوران کيس آمريڪي سماج ۽ سياست ۾ جيڪي ڪجهہ ٿي رهيو هو اهو بہ پسڻ جو موقعو مليو. هن برڪلي ۾ 1964 ۽ 1965 Free Speech Movement ۽ 1969 ۾ هارورڊ ۾ شاگردن پاران يونيورسٽي هال تي قبضي کي ويجهڙائي سان ڏٺو. 1968 جي بھار جي مند ۾ هو ڪولمبيا يونيورسٽي ۾ موجود هو ۽ ان سال جي گرمين جي مند ۾ پيرس جي دوري دوران اتي ٿيندڙ واقعن کي پڻ ڏٺو هو.
ليکڪ جو چوڻ آهي تہ هن بہ ڪلڪتي ۾ شاگردن جي احتجاج ۽ مظاهرن ۾ حصو ورتو هو پر 1964 ۾ برڪلي ۾ شاگردن جي فري اسپيچ مومينٽ جھڙي اوچتي پر هڪ منظم احتجاج کي ٿيندي نہ ڏٺو هو. ان احتجاج جا ڪارڻ سماجي حقن جي تحريڪ ۽ ويٽنام جي جنگ خلاف مزاحمت هئي. ان وقت هن ڪل وقتي طور سماجي چونڊ جو نظريو پئي پڙهايو ۽ اهو سڀڪجهہ سندس لاء ڇڪ ۽ اتساه جو باعث هو. ڪلاس ۾ شاگرد ان تي بحث ڪندا هئا. ان تحريڪ جي اڳواڻن ۾ جيڪي بحث ٿيندا هئا کيس دوستن وسيلي ان جي خبر چار ملندي رهندي هئي ۽ اهڙي ريت ٻاهر جي دنيا ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ ڪلاس ۾ ٿيندڙ بحث ۾ هڪ ويجهڙائي هئي.
1960 جي ڏهاڪي جي شروع ۾ کيس دھلي اسڪول آف ايڪانامڪس مان آڇ ٿي. هن ان کي قبوليندي اوڏانھن وڃڻ جو فيصلو ڪيو. ڀارت ويندي هو پاڪستان ۾ ترسيو ۽ اتي لاهور ۾ پنھنجي دوست عارف افتخار سان مليو ۽ پوء ڪراچي ۾ محبوب الحق ۽ سندس زال بني سان مليو. ان جي باوجود تہ محبوب ان وقت پلاننگ ڪميشن جو اڳواڻ ۽ پوء خزاني جو وزير بہ ٿيو پر کيس لڳو تہ هو فرستريٽيڊ هو. هن ان ڳالھہ جي وضاحت ڪئي تہ پاڪستان جي رٿابندي جي عمل کي سڌارڻ جي ڪوشش ڪندي هن ڇا پرايو هو. چڱيون شيون ٿي سگهيون ٿي، پر سياست جي تنگ نظري ۽ موجودہ جاگيرداري ڍانچو اهڙيون رڪاوٽون هيون، جن کي ختم ڪرڻ ڏکيو هو. جيئن ڪراچي جو طلسماتي سج لٿو، تيئن محبوب جو آواز هڪ گهري باغي جذبي سان گڏيل تجزئي سان بلند ٿي ٿيو. کيس اها ڄاڻ هئي تہ پاڪستان جي پراڻن مسئلن کي ڪيئن منھن ڏجي، پر کيس هڪ مختلف بنياد گهربل هو، جتان هو اهو ڪم ڪري سگهي. ڪجهہ سالن کانپوء کيس گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام UNDP ۾ اهڙو موقعو مليو. جتي انسان جي تعليم، صحت، خوراڪ ۽ ٻين وسيلن تائين پھچ جي بنياد تي قومن جي ترقي کي جاچي سگهجي. 1989 ۾ نيويارڪ ۾ ان اداري جي آفيس قائم ڪئي ويئي. هو ليکڪ کي فون ڪندو رهندو هو تہ امرتا سڀ ڪم ڇڏ هتي اچ. ان اداري پاران هڪ رپورٽ شائع ڪئي ويندي هئي جنھن ۾ ليکڪ هڪ مددگار طور سندس ٻانھن ٻيلي هو. ِ