ڪراچيءَ جي تاريخ
سنڌ جي حوالي سان اعجاز قريشي جو گهڻو ڪم ٿيل آهي. ون يونٽ تي سنڌي ۽ اردو ۾ سندس ڪتاب شائع ٿيا آهن، جڏهين تہ سنڌ جي معيشت تي هن ڪجهہ ٻين همراهن سان گڏجي ڪم ڪيو آهي. ڪراچي جي تاريخ تحقيق، ترجمو ۽ سھيڙ سندس تازو ڪتاب آهي. هن ڪتاب لاء هن مون کي بہ مضمون لکڻ لاء چيو هو جيڪو ڪتاب ۾ پيش لفظ طور شامل ڪيو ويو آهي.
ڪراچي جي تاريخ، معيشت، سياست ۽ بين مختلف پاسن تي ليکڪن گهڻو ڪجهہ لکيو آهي. هن ڪتاب جي ان لحاظ کان اهميت آهي تہ ان ۾ شھر تي لکيل گهڻي مواد کي گڏ ڪري هڪ جاء تي آندو ويو آهي. ان ۾ گهڻن ليکڪن جون لکڻيون شامل ڪيون ويون آهن.
خاص طور لاهري بندر جي ختم ٿيڻ جي ڪري ڪراچي جي اهميت وڌي. ان جو اثر اهو ٿيو تہ ٺٽو جيڪو سنڌ جي گادي جو هنڌ ۽ معاشي، سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان هڪ اهم شھر هو پنھنجي اهميت وڃائي ويٺو. انگريزن جي اچڻ کان اڳ ڪراچي جو سمنڊ رستي نار جي ملڪن سان واپار هوندو هو، جڏهين تہ هتان جا واپاري سلامتي جي لحاظ کان هندوستان سان واپارکان لھرائيندا هئا. ائين چوڻ غلط نہ ٿيندو تہ ڪراچي کي هڪ جديد شھر ٺاهڻ ۾ انگريزن جو وڏو ڪردار آهي. سنڌ جي گادي جو هنڌ حيدرآباد کان منتقل ڪري ڪراچي کي ڪيو ويو. هتي جديد تعليم جا مختلف ادارا ۽ ٻيون عمارتون تعمير ڪيون ويون. تعليم ۽ نوڪرين جي ڪري سنڌي هندن جو وڏو تعداد هتي منتقل ٿي ويو. بمبئي پزيڊينسي جي حصي هئڻ ڪري ڪڇ، گجرات ۽ ٻين علائقن جا گهڻا ماڻھو شھر ۾ اچي آباد ٿيا. اها واقعي حيرت جوڳي ڳالھہ آهي تہ واپار جي حوالي سان سنڌي هندو دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ڦھليل هئا پر پنھنجي شھر ڪراچي جي واپار ۾ سندن نالي ماتر حصو هو ۽ هتان جي واپار تي گهڻي ڀاڱي مارواڙي، پارسي ۽ بمبئي پريزيڊينسي جي ٻين علائقن جا ماڻھو ڇانيل هئا.
ورهاڱي کان اڳ ڪراچي هڪ پرسڪون شھر هو. سڄي هندوستان ۾ احتجاج، جلسا ۽ جلوس ٿيندا هئا، پر ڪراچي ان لحاظ کان گهڻي ڀاڱي خاموش هوندو هو. ان ڪري ئي انگريز سرڪار پاران علي برادران جو مقدمو هن شھر جي خالقڏني هال ۾ هلائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. پر اها صورتحال نئين ملڪ جي ٺھڻ ۽ ڪراچي جي ان جي گادي جي هنڌ ٿيڻ کانپوء تبديل ٿي ويئي. وقت بوقت شھر جو اسٽيٽس تبديل ٿيندو رهيو ۽ شھر وقت گذرڻ سان گڏ ڄڻ افراتفري جو شڪار ٿي ويو. وفاق جي گادي جي هنڌ هئڻ وقت جتي شھر ۾ گهڻا ترقياتي ڪم ٿيا، اتي شھر جي آبادي ۽ معاش جي صورتحال پڻ بدلجي ويئي.
پھرئين مرحلي ۾ ورهاڱي جي لڏپلاڻ جي ڪري شھر ۾ سنڌي ٿورائي ۾ ٿي ويا جڏهين تہ شھر ۾ وڏي پئماني تي صنعتي ترقي جي عمل جي ڪري ملڪ جي اترين علائقن مان پورهيت وڏي پئماني تي هتي اچي آباد ٿيا. شھر ۾ خاص طور پٺاڻن جي آبادي جو اندازو ان ڳالھہ مان لڳائي سگهجي ٿو تہ ڪراچي ۾ پشاور، جيڪو پٺاڻن جو پنھنجو شھر ۽ خيبر پختون خواه جي گادي جو هنڌ آهي، کان وڌيڪ پٺاڻ رهن ٿا. جيستائين ڪراچي ملڪ جي گادي جو هنڌ هو، تيسين هتي ترقياتي ڪم جاري رهيا، پر گادي جي هنڌ اسلام آباد منتقل ٿيڻ ۽ پوء ون يونٽ جي حصي هئڻ ڪري شھر ڄڻ تہ لاتعلقي جو شڪار ٿي ويو. هن وقت جيتوڻيڪ اهو سنڌ جي گادي جو هنڌ آهي، پر شھر جو بنيادي ڍانچو زبون حالت ۾ آهي. مختلف سياسي جماعتن جي ڪارڪنن، سرڪاري اهلڪارن ۽ لينڊ مافيا جو اهم ڪم شھر جي زمينن تي مختلف طريقن سان قبضا ڪرڻ رهيو آهي. شھر جي ڀلائي جو اونو ڪنھن کي ناهي.
ڪراچي جي تاريخ جي حوالي سان هي هڪ اهم ڪتاب آهي. اهو انھن ماڻھن جي معلومات ۾ واڌارو ڪندو جن جو اهو چوڻ آهي تہ ڪراچي جي ڪا تاريخ ناهي. هڪ لحاظ کان اهو ڄڻ هڪ دستاويز آهي جيڪو ڪراچي تي تحقيق ڪندڙن لاء گهڻو مددگار ثابت ٿيندو.