مرزا قليچ بيگ: جديد سنڌي سماج ۽ ادب جو نمائندو
سندس علمي خدمتن جي مڃتا طور2008 ۾ قليچ چيئر قائم ڪئي ويئي. چيئر جي شائع ڪيل تشريحي ببلوگرافي موجب سندن طبع زاد ۽ ترجمو ڪيل ڪتابن جو تعداد 461 آهي. جڏهين تہ سنڌي، انگريزي،فارسي ۽ بلوچي ۾ اڃا بہ اسي کن قلمي نسخا موجود آهن، جن تي ڪم هلندڙ آهي. چيئر پاران ڪل ٻاهٺ ڪتاب شائع ڪيا ويا آهن جن مان سٺ قليچ بيگ جا پنھنجا ۽ ٻہ سندس فن ۽ شخصيت تي لکيل آهن. عالمي ۽ قومي ڪانفرنسون، سيمينار ۽ ورڪشاپ پڻ منعقد ڪيا ويا آهن ۽ 2015 کان هڪ تحقيقي جرنل پڻ شائع ٿي رهيو آهي. چيئر جي ڊائريڪٽر موجب مرزا صاحب جي ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتابن ۽ مسودن کي هارڊ ۽ سافٽ فارم ۾ بہ محفوظ ڪيو ويو آهي.
ورهاڱي کان اڳ ڪنھن مذهبي مت ڀيد کان قطع نظر مختلف پبلشرن سندس گهڻا ڪتاب ڇاپيا پر ورهاڱي کانپوء اها رفتار گهٽجي ويئي. اڃا بہ سندس گهڻا ڪتاب ڇپجي نہ سگهيا آهن.
”سائو پن يا ڪارو پنو“ سندن آتم ڪٿا آهي. هن ان جي شروعات ۾ ئي لکيو آهي تہ هو پنھنجي حياتي ۾ پنھنجي آتم ڪٿا لکڻ ۽ ان کي ڇپرائڻ جي حق ۾ نہ هو. هن اهو سمجهيو ٿي تہ اهڙي آتم ڪٿا هميشہ نامڪمل ئي رهي ٿي. ڇاڪاڻ تہ ماڻھو کي اها خبر نہ ٿي هجي تہ آتم ڪٿا لکڻ کانپوء زندگي ۾ ساڻس ڇا ٿيندو. سندس دوست ڀيرو مل مھرچند سندس زندگي جي ڪٿا لکي هئي ۽ ڪجهہ ٻين دوستن انگريزي ۽ سنڌي ۾ اهو ڪم ڪيو، پر هو انھن کي ان جي ڇپرائڻ جي اجازت ڏيڻ لاء تيار نہ هو.
دوستن جي گهڻي اصرار تي هو پنھنجي وفات کان ٻہ ٽي سال اڳ پاڻ پنھنجي آتم ڪٿا لکڻ تي راضي ٿيو هو، جيڪا سندس چوڻ موجب سندس خاندان جي ڀاتين ۽ ٻارن لاء هوندي. کين روزنامچي لکڻ جي عادت هوندي هئي. اها آتم ڪٿا 1965 ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شائع ٿي ۽ ان وقت جي بورڊ جي سيڪريٽري محمد ابراهيم جويو جي هدايتن موجب سندن آتم ڪٿا لکڻ واري وقت ِء وفات جي وچ واري عرصي کي ان روزنامچي ذريعي پورو ڪيو ويو آهي.
مرزا صاحب جي خاندان جو تعلق جارجيا سان هو. ان وقت روس ۽ ايران ۾ جنگون ٿينديون رهنديون هيون. اهڙي ئي هڪ جنگ ۾ سندس ڏاڏو ۽ سندس ناني جو پيءُ مارجي ويا هئا ۽ سندن خاندان ايران ۾ رهڻ لڳو هو. ميرن جي دور ۾ سندس پيءُ ۽ نانو ايران مان سنڌ آيا. سندس پي شروع ۾ عيسائيت جو پوئلڳ هو ۽ پوء مير حڪمرانن جي صحبت ڪري، اسلام اختيار ڪيائين. پر مذهب جي معاملي ۾ هو گهڻو شدت پسند نہ هو ۽ گهڻي ڀاڱي صوفي خيالن جو هو. سندس پي پنھنجن ٻارن جي تعليم جي معاملي ۾ ڪا رعايت نہ ڪندو هو. انھن شروعاتي سنڌي ۽ انگريزي تعليم حيدرآباد جي اسڪولن ۾ حاصل ڪئي جيڪي ٽنڊي ٺوڙهي ۾ سندن گهر کان ڪجهہ فاصلي تي هئا ۽ هو روز پنھنجي نوڪر سان گڏجي پنڌ اتي ويندا هئا. جيتوڻيڪ انھن ننڍي هوندي پنھنجين شرارتن جو ذڪر ڪيو آهي پر سندن چوڻ آهي تہ کين گهر کان ٻاهر راند روند جو گهڻو شوق نہ هوندو هو ۽ هو ڦرهين وغيرہ تي ابتا سبتا ليڪا پائي وقت گذاريندا هئا. سندس ٻہ وڏا ڀائر بمبئي تائين تعليم حاصل ڪرڻ ويا ۽ هو پاڻ بہ ڪاليج جي تعليم حاصل ڪرڻ اتي ويو. هو پاڻ ۽ ان خاندان جا فرد عربي، فارسي، انگريزي ۽ سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ مھارت رکندا ۽ انھن ۾ خط و ڪتابت پڻ ڪندا هئا. ننڍي هوندي پيءُ جي وفات ڪري ماءُ گهر ۾ پورهيو ڪري گذربسر ڪيو ۽ پنھنجن ٻارن کي ڪنھن محرومي جو احساس ٿيڻ نہ ڏنو.
ءُپنھنجي ما جي وفات کانپوء جڏهين هو بمبئي موٽيو تہ بيماري جي ڪري لاڳيتو امتحان ۾ فيل ٿيندو رهيو ۽ پنھنجي تعليم جاري نہ رکي سگهيو. ڪجهہ عرصو حيدرآباد ۽ پوء ڪراچي ۾ پنھنجي ڀاء وٽ رهڻ لڳو. هن انگريزي ۽ فارسي ۾ شاعري ڪئي ۽ ڪراچي مان شائع ٿيندڙ اخبار سنڌ نيوز ۽ هڪ فارسي اخبار۾ سندس اها شاعري شائع ٿي. ڪجهہ عرصو هن اخبار سنڌ نيوز جو انتظام بہ سنڀاليو ۽ مضمون ۽ ايڊيٽوريل وغيرہ بہ لکيا. هتي حسن علي آفندي سان بہ سندس واسطو هو ۽ هن سنڌ مدرسي جي قيام ۾ بہ سندس هٿ ونڊايو. حب بلوچستان ۾ رهڻ دوران اتي سندس واسطو پٺاڻن سان پيو ۽ هن انھن جي صحبت ۾ پشتو سکي. ساڳي ريت نوڪري دوران جيڪب آباد ۾ هوندي انھن بلوچي سکي. کين موسيقي جو شوق هو. هو ڪافيون لکندا هئا ۽ نوڪري دوران جڏهين هو مختلف هنڌن تي دوري تي ويندا هئا تہ ڳائڻا گڏ هوندا هئا جيڪي اهي ڪافيون ڳائيندا هئا.
آتم ڪٿا مان ان ڳالھہ جي خبر پئي ٿي تہ مرزا صاحب ۽ سندن خاندان جيتوڻيڪ نماز، روزي ۽ ٻين مذهبي فرضن جي پابندي ڪندا هئا، پر ان سلسلي ۾ شدت پسند نہ هئا. پھرين ڳالھہ تہ مرزا صاحب جي جيڪي ويجها ماڻھو هئا ۽ جن مختلف موقعن تي سندن مدد پڻ ڪئي انھن ۾ گهڻائي هندن جي هئي. ٻي اهم ڳالھہ اها آهي تہ جڏهين سندن هڪ انگريز عورت سان محبت ٿي ۽ اها شادي ٻنھي ڌرين جي رضامندي سان طئي ٿي چڪي هئي تہ اهو بہ طئي ٿي چڪو هو تہ اهي رسمون اسلامي ۽ عيسائي ٻنھي طريقن سان ٿينديون. معاملو ان وقت خراب ٿيو جڏهين بشپ پاران گهوٽ جي ظاهري طور عيسائيت قبول ڪرڻ جو شرط رکيو ويو. پوء انھن جيڪا شادي ڪئي اها عورت هندوستاني ڳالھائيندي هئي ۽ ان جي لاء خاص طور اڙدو رسالا ۽ ڪتاب وغيرہ گهرائبا هئا. سندن چوڻ آهي تہ اها هندوستاني نموني جا کاڌا رڌيندي هئي ۽ سندس لباس يعني ساڙهي وغيرہ اسان جي گهر جي عورتن جو لباس بڻجي ويو. 1904 ۾ حيدرآباد ۾ پليگ جي وبا جي ڪري اها عورت گذاري ويئي. انھن ٻي شادي پنھنجي خاندان مان ڪئي تہ جيئن ٻارن جي سٺي نموني سنڀال ٿي سگهي. ڪجهہ عرصي کان پوء سندن اها زال بہ گذاري ويئي ۽ کين ٽين شادي ڪرڻي پيئي.
نوڪري ۾ هوندي هو رات جو پنھنجي لکڻ پڙهڻ جو ڪم ڪندا هئا. پنجونجاه سالن جي عمر ۾ نوڪري جا ٽيھہ سال پورا ڪري انھن رٽائرمنٽ ورتي تہ جيئن وڌ ۾ وڌ وقت پنھنجي لکڻ پڙهڻ کي ڏيئي سگهن. ان سان گڏوگڏ رٽائرمنٽ کانپوء سماجي سرگرمين ۾ پڻ مصروف هوندا هئا.
مرزا قليچ بيگ جون علمي ۽ ادبي خدمتون تہ پنھنجي جاء تي آهن ساڳي وقت انھن جي زندگي ڪنھن بہ قسم جي مذهبي ۽ ٻئي مت ڀيد کان مٿاھين هئي. سنڌ ۾ هڪ سيڪيولر شخص طور انھن کي هڪ مثال طور پيش ڪري سگهجي ٿو.