قيصربنگاليءَ جون ڳالھيون
مثال طور هو هميشہ معيشت جي ٻٽي خساري يعني روانگي ۽ آمدني واپار جي تجارتي خساري ۽ حڪومت جي آمدني ۽ خرچ ۾ فرق يعني بجيٽ جي خساري جو ذڪر ڪندو رهيو آهي. سندس چوڻ آهي تہ بچاء ۽ سويلين بجيٽ ۾ گهڻن غير ضروري خرچن کي گهٽائي سگهجي ٿو.
ارڙھين ترميم کانپوء وفاق جا گهڻا ڪم صوبن کي منتقل ٿي ويا آهن ۽ گهڻين وزارتن جي ضرورت نہ رهي آهي. انھن وزارتن کي ختم ڪيو وڃي پر اتي ڪم ڪندڙ ملازمن کي بجائي بيروزگار ڪرڻ جي اهڙن ادارن ۾ کپايو وڃي جتي ماڻھن جي ضرورت آهي.
خانگي شعبي متعلق سندس چوڻ آهي تہ ان جو ملڪي معيشت ۾ ڪو اهم ڪردار نہ رهيو آهي ۽ اهو هميشہ حڪومت جي مدد ۽ سھڪار سان ئي هلندو رهيو آهي. 1960 جي ڏهاڪي ۾ ايوب خان جي دور جي جيڪا ڳالھہ ڪئي وڃي ٿي تہ ان دور ۾ بہ PIDC جو سرڪاري ادارو مختلف صنعتون قائم ڪري پوء جڏهين اهي منافع بخش ٿينديون هيون تہ انھن کي خانگي شعبي جي حوالي ڪندو هو. سندس چوڻ آهي تہ ان وقت جي ٻاويھہ خاندانن مان ڪي سندس مائٽ بہ هئا.ِ ستر جي ڏهاڪي ۾ مختلف صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ وٺڻ کانپوء اهي مختلف تقريبن ۾ ان ڳالھہ جو اظھار ڪندا هئا تہ اهي پنھنجي موڙي ملڪ کان ٻاهر ڪيئن کڻي وڃن. پر ڏٺو وڃي تہ اهو پئسو بہ انھن جو پنھنجو نہ پر مالياتي ادارن خاص طور PICIC ۽ NDFC وغيرہ جا صنعتن قائم ڪرڻ لاء ڏنل قرض هئا. خانگي شعبي جي ڪارڪردگي جو مثال ڏيندي هو ٻڌائي ٿو تہ جڏهين زيل پاڪ سيمينٽ فيڪٽري کي سرڪاري شعبي مان خانگي شعبي ۾ ڏنو ويو تہ اها سال ۾ ئي بند ٿي ويئي.
هو پي آئي اي جو مثال ڏئي ٿو تہ ان ايئرلائين گهڻين پرڏيھي ايئرلائينن کي قائم ڪرڻ ۾ معاونت ۽ مدد ڪئي. ڪراچي يونيورسٽي جي AERC ۾ هوندي اتي آمريڪي پروفيسر کيس ٻڌائيندا هئا تہ اهي پي آئي اي جي سٺي سروس جي ڪري ٻين ايئر لائينن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ سفر ڪرڻ کي ترجيح ڏيندا آهن. اهو ممڪن آهي تہ ٻين ملڪن جي ايئر لائينن پاران پي آئي اي کي نقصان پھچائڻ جي ڪوشش ٿي هجي پر اها ڳالھہ بہ تڏهين ئي ممڪن آهي جڏهين اندروني طور هڪ ڀونچال هجي جيڪو ان ڳالھہ کي سپورٽ ڪري.
بينڪن کان مختلف سياستدانن ۽ سرمايادارن جي سياسي بنيادن تي وڏن قرضن حاصل ڪرڻ ۽ پوء انھن کي معاف ڪرائڻ ويجهي ماضي جو اهڙو اسڪينڊل آهي، جنھن بينڪنگ جي نظام کي صفا ويھاري ڇڏيو هو. قيصرجو چوڻ آهي تہ 1977 کان اڳ اهڙن قرضن وٺڻ ۽ معاف ڪرائڻ جي اهڙي ڪا روايت نہ هئي. هو ٻڌائي ٿو تہ اسمبلي ميمبرن کي ملندڙ ترقياتي بجيٽ پڻ سياسي رشوت جي هڪ ذريعي طور استعمال ٿئي ٿو. هو سنڌ حڪومت ۾ جڏهين صلاحڪار طور ڪم ڪري رهيو هو تہ اسمبلي جا ميمبر وٽس رڳو اهو معلوم ڪرڻ ايندا هئا تہ کين ملندڙ ترقياتي رقم جو ڇا ٿيو. جيڪڏهين اهي فنڊ ڪنھن حد تائين خرچ بہ ٿيندا هئا تہ انھن جو صوبي، شھر يا علائقي جي مجموعي رٿا بندي سان ڪو واسطو نہ هوندو هو. ميمبر پاران ان کي پنھنجي حلقي تائين محدود رکيو ويندو هو تہ جيئن پنھنجن ووٽرن کي ڏيکاري سگهجي.
هن وقت حڪومت پاران معدني ذخيرن جي حوالي سان جيڪا ڳالھہ ڪئي پيئي وڃي تہ ان سان ملڪ جو سڄو پرڏيھي قرض ختم ٿيندو ۽ ملڪ پاڻ ڀرو ٿي ويندو. ان سلسلي ۾ قيصر جو چوڻ آهي تہ وقت بوقت اهڙيون ڳالھيون ڪيون وينديون آهن، پر انھن جو ڪو نتيجو نہ نڪرندو آهي. جيئن سيپيڪ جي لاء چيو پئي ويو تہ اهو معيشت لاء Game Changer ٿيندو پر ائين نہ ٿي سگهيو. ٻي ڳالھہ تہ معدني ذخيرن تائين پھچ لاء روڊ رستن، پاڻي، بجلي مطلب تہ پوري بنيادي ڍانچي جي ضرورت آهي، جنھن ڳالھہ لاء ڊگهو وقت ۽ سرمايو گهرجي. ڇا واقعي اهو سڀڪجهہ حڪومت ڪري سگهندي. اهو اهم سوال آهي.
قيصر انھن ڪجهہ دانشورن مان آهي، جيڪي ڪراچي جي سنڌ سان تعلق تي بلڪل واضح آهن. پاڻي جي مسئلي تي سندس موقف آهي تہ ڪراچي کي پاڻي ڪينجهر مان ملي ٿو جنھن کي سنڌو وسيلي اهو پاڻي ملي ٿو. اهڙي ريت جڏهين سنڌو ۾ پاڻي نہ هوندو تہ ڪراچي وارن جا نل بہ خشڪ هوندا. ساڳيو موقف شھري رٿابندي جي ماهر عارف حسن جو بہ اهي. سندس چوڻ آهي شھر کان نڪرندي ئي ماڻھو کي محسوس ٿئي ٿو تہ هو غربت ۽ پسماندگي جي اهڙي دنيا ۾ اچي ويو آهي جنھن جو ڪراچي شھر جي ترقي ڪيل سکي دنيا سان ڪو واسطو ناهي. جيئن تہ ڪراچي سنڌ جي گادي جو هنڌ ۽ ان جو اڻٽٽ حصو آهي ان ڪري ان جي ترقي جو لاڀ سنڌ جي ٻھراڙي کي ضرور ملڻ گهرجي.
هتي عام طور چيو ويندو آهي تہ ڪرپشن اهو نہ ٿو ڪري جنھن کي موقعو نہ ٿو ملي پر اها سڄي دنيا کي خبر آهي تہ قيصر کي اهڙا گهڻا موقعا مليا، پر هو پنھنجن اصولن تي قائم رهيو ۽ ان سڄي ماحول ۾ پنھنجو اعتبار قائم رکيو.