پاڪستان جو جديد پنجابي ادب: هڪ نڪتہ نظر
ساڳي ريت بابا فريد جي شاعري ۾ موت جي دھشت هڪ وڏي روحاني عمل جو حصو ان ڪري ٿي سگهي تہ ان جي پويان پنجاب ۾ منگول غارت گيري جو پورو ريڪارڊ هو ۽ بلي شاه جي شاعري ۾ موت جو حوالو ابدالي حملن جي رتو ڇاڻ سان گڏوگڏ بابا فريد جي ان روايت جو تسلسل بہ هو جيڪو ان کي ستقبل ۾ ڏسڻ تي مائل ڪندو هو.
دلا ڀٽي مغل بادشاه اڪبر جي دور جو هڪ ڪردار آهي جنھن جي پي فريد کي زوري ڍل نہ ڏيڻ جي ڪري ڦاهي ڏني ويئي هئي، جنھن جي ردعمل ۾ دلا بغاوت جي واٽ اختيار ڪئي هئي. هو ظلم خلاف پنجاب جي هارين جي جدوجھد جو نمائندہ ڪردار هو. دلا کي گرفتار ڪري جڏهين ڦاهي ڏني ٿي ويئي، ان وقت ماڌو لال حسين بہ اتي موجود هو. ماڌو لال حسين جي شاعري کي هو دلا جي بغاوت جو اظھار چئي ٿو. سندس خيال ۾ اڪبر جو دين الاهي اصل ۾ ملڪ جي مختلف مذهبن سان واسطو رکندڙ اشرافيا جو هڪ ڳٺجوڙ هو، جنھن جو مقصد هيٺئين طبقي ۽ خاص طور هارين ۾ ڦھليل بيچيني ۽ سندن مسئلن کان ڌيان هٽائي انھن جي بغاوتن کي ڪچلڻ هو.
انگريزن جي دور ۾ پنجابين جو هڪ تہ فوج ۾ هندوستان جي ڪل آبادي جي تناسب کان وڌيڪ حصو هو ۽ ٻي ڳالھہ تہ انھن 1857 جي آزادي جي جنگ ۾ ڪٿي ڪٿي مزاحمت کانسواء ان کي ڪچلڻ ۾ انگريزن جو ساٿ ڏنو هو. پوء سکن غدر پارٽي ۽ ٻين مختلف طريقن سان انگريزن جي مزاحمت ڪئي جڏهين تہ پنجابي مسلمان سر سيد جي علي ڳڙه تحريڪ جي پوئواري ڪندي انگريز جو ساٿ ڏنو. اهڙي ريت ورهاڱي کان اڳ مسلمانن اڙدو کي ترجيح ڏني ٿي جڏهين تہ سکن گورمکي رسم الخط ۾ پنجابي لکڻ کي ترجيح ڏني ٿي.
ان جو اهو مطلب ناهي تہ سکن پنجابي ۾ ترقي پسند ادب تخليق ڪيو ۽ مسلمانن اڙدو ۾ سامراج دوست ادب. ڳالھہ ان جي ابتڙ ٿي. ترقي پسند ليکڪن جي ادبي تحريڪ سان لاڳاپيل هئڻ ڪري اڙدو ۾ لکندڙن ترقي پسند ادب جي تخليق ڪئي جڏهين تہ پنجابي ۾ لکندڙ اديب ائين نہ ڪري سگهيا.
سندس چوڻ آهي تہ پاڪستان ۾ پنجابي ادب جي شروعات ورهاڱي کان پوء ٿي. شروعاتي دور ۾ پاڪستان ۾ وڏيون تبديليون آيون. لياقت علي خان جو آمريڪا جو دورو، پنڊي سازش ڪيس، ڪميونسٽ پارٽي ۽ ڊي ايس ايف تي پابندي، بنگال ۾ ٻولي جي تحريڪ کي دٻائڻ جي ڪوشش، ون يونٽ جو قيام ۽ ايوب خان جو مارشل لاء وغيرہ اهم واقعا هئا، جن متعلق بنگالي ۽ سنڌي ۾ لکيو پئي ويو ۽ ڪتاب ضبط پئي ٿيا پر پنجاب ۾ امروز جي پنجابي صفحي ۽ پاڪستان ٽائمز جي ڪجهہ ڪالمن، احمد راهي جي رسالي ترنجن ۽ نواز جي افسانن جي ڪتاب جي ڪمزور آواز کانسواء مڪمل خاموشي هئي. ايستائين تہ ان دور ۾ پشتو ۽ بلوچي ۾ ڀرپور ادب تخليق ۽ ضبط ٿي رهيو هو.
ليکڪ پنجابي ادب جي هڪ اهم مسئلي جي نشاندہي ڪئي آهي. سندس چوڻ آهي تہ نہ رڳو ملڪ جي اهم قومي ٻولين سنڌي، پنجابي، پشتو ۽ بلوچي کي علائقائي ٻوليون قرار ڏنو ويو پر لاهور کانسواء پنجاب جي ٻين علائقن جي لھجن کي علائقائي قرار ڏيئي، انھن جي تحقير ڪئي ويئي. لاهور مغل ۽ انگريز دور ۾ بہ پنجابي ادب جو اهم مرڪز رهيو هو، جيڪا حيثيت ان جي پاڪستان ٺھڻ کانپوء بہ برقرار رهي. ٻين علائقن جي لھجن وغيرہ کي ان وقت مڃتا ملڻ شروع ٿي جڏهين انھن علائقن جا ليکڪ لاهور ۾ اچي رهڻ لڳا.
ايوب جي مارشل لاء سان پنجابي ادب جي صورت تبديل ٿيڻ لڳي ۽ گهڻا اديب سامھون آيا جن مان گهڻا جيتوڻيڪ اڙدو ۾ لکندا هئا پر سندن حوالو پنجابي جو هو. پنجابي ادبي مجلس جو قيام عمل ۾ آندو ويو. ان ۾ شامل گهڻن اديبن جو واسطو کاٻي ڌر سان هو ۽ اهي پنجابي ۾ جديد اظھار جا حامي هئا. ان ڪارڻ جلد ئي مجلس تي پابندي لڳائي ويئي ۽ ان جي رسالي کي بند ڪيو ويو.
ان دور ۾ رسالو پنجابي ادب ڄڻ هڪ ادارو بڻجي ويو هو. سنڌ ۾ هلندڙ ٻولي ۽ قومي حقن جي تحريڪ کان متاثر ٿي سنڌي ادبي سنگت جي طرز تي پنجابي ادبي سنگت جو قيام عمل ۾ آندو ويو. ان دور ۾ ئي ڪراچي جي هڪ اڳوڻي ڪمشنر ۽ پنجاب جي سرمايا دارن ۽ وڏن زميندارن جي نمائندي نياز محمد خان پنجاب جي حقن جي تحريڪ شروع ڪئي ۽ اهو چيو تہ پنجاب سان گهڻيون زيادتيون ٿيون آهن ۽ اهو هڪ مظلوم صوبو آهي. ان ڳالھہ کي پاڪستان ٽائمز گهڻي اهميت ۽ پبلسٽي ڏني.
پنجابي اديب ساڳي وقت هيرو جي ڳولھا ۾ هو جيڪو ان کي دلاڀٽي جي صورت ۾ نظر آيو ۽ ماڌو لال حسين ان جو دانشورانا اظھار هو. نجم حسين سيد ان تحريڪ جو روح روان هو. اهڙو هيرو جيڪو مظلومن جي پاسي هجي ۽ ظالمن سان ويڙه ڪري. اهو تہ نہ ٿو چئي سگهجي تہ شعوري طور ائين ٿيو پر هتي ان جي ابتڙ ٿيو ۽ پاڪستان ۾ ٻين قوميتن سان جيڪي ڪجهہ ٿي رهيو هو ان جي نہ رڳو نندا نہ ڪئي ويئي پر ان کي صحيح ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي.
26 مارچ تي دلا ڀٽي کي لاهور ۾ ڦاهي ڏني ويئي هئي ۽ ان تاريخ تي پنجابي اديب گڏجي ماڌو لال حسين جي مزار تي ويندا آهن. 26 مارچ 1971 تي جڏهين اوڀر بنگال ۾ آپريشن شروع ڪيو ويو هو تہ پنجابي اديب مزار تي وڃڻ لاء پاڪ ٽي هائوس وٽ گڏ ٿيا. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ هن کين ان آپريشن جي نندا ڪرڻ لاء چيو، پر ڪنھن بہ سندس ڳالھہ نہ ٻڌي ۽ نچندا ٽپندا مزار تي پھتا. رڳو هن ۽ هڪ اڌ ٻئي شاعر ان متعلق نظم لکيا.