جرنيلي سڙڪ تي سفر
جرنيلي سڙڪ جي تعمير سندس هڪ وڏو ڪارنامو ڪري ليکيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ کانئس اڳ ۽ پوء جي حڪمرانن بہ ان سڙڪ تي ڪم ڪيو پر هن جنھن منظم نموني ان کي ٺاهيو، ان هن سڙڪ کي ڄڻ سندس نالي سان ئي ڪري ڇڏيو. شيرشاه هن سڙڪ تي هر ٻن ڪوس تي هڪ سرائي ۽ اهڙي ريت اٽڪل سترنھن سو سرائي قائم ڪيون. ان سڙڪ کانسواء ملتان وغيرہ جي سڙڪن تي بہ سرائي قائم ڪيون ويون. انھن جو مقصد مسافرن ۽ سندن سواري جي جانورن کي کاڌو، پاڻي ۽ آرام ڏيڻ هو. ان سان گڏوگڏ اهي بادشاه جي لاء هڪ لحاظ کان اطلاعن پھچائڻ ۽ جاسوسي جو ڪم پڻ ڏيندا هئا. هتي موجود بادشاه جا ماڻھو، هر نئين مسافر ۽ کانئس ٻڌل ڳالھين جي رپورٽ دھلي پھچائيندا هئا. ان لحاظ کان انھن جي هڪ فوجي اهميت پڻ هئي.
موجودہ پاڪستان ۽ هندوستان جا گهڻا شھر ان شاهراه تي آهن، جيڪا پشاور کان شروع ٿي ڪلڪتي تائين وڃي ٿي. جڏهين تہ ڪلڪتي وارا چون ٿا تہ اها شروع ئي هتان ٿئي ٿي ۽ پشاور تي ختم ٿئي ٿي. انگريزن جي جي ٽي روڊ ۽ شيرشاه جي سڙڪ ۾ فرق اهو آهي تہ پھرين دھلي کان قنوج ۽ علي ڳڙه وغيرہ ڏانھن هلي وڃي ٿي، جڏهين تہ ٻين سڌو آگرہ وڃي ٿي.
رضا علي عابدي جرنيلي سڙڪ جي عنوان سان بي بي سي لاء هڪ پروگرام جي سلسلي ۾ ان سڙڪ تي سفر ڪيو هو ۽ پوء ان کي جرنيلي سڙڪ جي عنوان سان ڪتاب جي شڪل ڏني هئي. ليکڪ پشاور کان زيرو پوائنٽ تان اهو سفر شروع ڪيو. پشاور اهڙو شھر آهي جيڪو صدين کان آباد آهي. تاريخي طور اهو پٺاڻن جو شھر ناهي رهيو، پر هتي هندڪو ڳالھائڻ وارن جي گهڻائي رهي آهي. پر هن وقت صورتحال تبديل ٿي چڪي آهي. هڪ تہ هتي پٺاڻن جي آبادي وڌي ويئي آهي، جڏهين تہ ٻئي پاسي افغان پناهگيرن جو هڪ وڌو تعداد شھر ۾ اچي آباد ٿيو آهي. شھر جا اصلوڪا ماڻھو ٿورائي ۾ ٿي ويا آهن. ان سان گڏ اهو شھر جيڪو گلن ۽ پنھنجي سونھن ڪري ڄاتو ويندو هوهن وقت هٿيارن ۽ منشيات جو مرڪز آهي. ان جو هڪ ڪارڻ تہ افعان پناهگير آهن، جڏهين تہ ٻيو ڪارڻ اهو آهي تہ مختلف قبائلي ايجنسيون بلڪل شھر سان لڳ ۽ ويجهو آهن.
رهتاس جھلم جي ويجهو شيرشاه جو تعمير ڪرايل قلعو آهي. اهو گکڙن جو علائقو آهي. اهي همايون جا حامي ۽ شيرشاه جا مخالف هئا. اهي ان قلعي جي تعمير ۾ سھڪار ڪرڻ لاء تيار نہ هئا پر لالچ ۽ وڌيڪ اجورو ڏيڻ ڪري اهو ڪم ممڪن ٿي سگهيو. ان قلعي ۾ هن وقت بہ ماڻھو رهن ٿا. ان ساڳئي نالي سان هڪ قلعو بھار جي شھر سھسرام ۾ بہ آهي، جتي شيرشاه ۽ سندس پٽ اسلام شاه دفن آهن.
ان قلعي جي تعمير جو مقصد ڪاهن کان بچاء ڪرڻ هو. باراني علائقو هئڻ ڪري جهلم جي ماڻھن جي روزگار جو وسيلو سپه گيري رهيو آهي. شيرشاه جي دور ۾ بہ ائين هو ۽ پوء بہ ائين ئي رهيو پر هاڻي وقت بدلجي ويو آهي. پرڏيھہ ۾ وڃي پئسو ڪمائڻ هتان جي ماڻھن جي پھرين ترجيح آهي. ان ڪري سپه گيري ڏانھن لاڙو گهٽجي ويو آهي.
ليکڪ گجرات ۽ گجرانوالا ۽ اتان جي ماڻھن جو ذڪر ڪري ٿو. رام پياري جي سونھن ۽ ان جي لاء ٺھرايل محل جو ذڪر ڪري ٿو، جنھن جي سڄي علائقي ۾ هاڪ هوندي هئي. هن وقت اهو محل عورتن جي تعليم ۽ هاسٽل طور ڪم اچي ٿو. ساڳي ريت هو رنجيت سنگه جي پيءُ جي سمادي متعلق ٻڌائي ٿو تہ اها هن وقت خراب حالت ۾ آهي.
لاهور باغن جي شھر طور مشھور آهي. ان وقت بہ هتي گهڻا باغ هوندا هئا. شھر جي چوڌاري هڪ وڏو باغ هوندو هو، جيڪو پوء آهستي آهستي ختم ٿي ويو. شھر جي آبادي قلعن ۾ ئي رهندي هئي. جڏهين تہ پوء شھر ڦھلجندو ويو.
اوڀر پنجاب جي مختلف شھرن ۾ کيس مسلمانن جي ٿورائي ۾ هئڻ جي باوجود اها ڳالھہ محسوس ٿئي ٿي تہ اهي اتان جي غيرمسلم آبادي سان مٺ محبت سان رهي رهيا هئا. اردو جي ترقي لاء هڪ سازگار ماحول هو ۽ گهڻا غير مسلم ان سلسلي ۾ سرگرم هئا.
آگره سندس لاء هڪ اهم شھر آهي. هتي هڪ تہ تاج محل آهي. ان کي اڳ روضہ ممتاز محل چيو ويندو هو، پوء اهو تاج محل سڏجڻ لڳو. اهو گهڻن بحرانن مان گذريو آهي. پھرين جاٽن حملو ڪري ان ۾ لڳل هيرا جواهر خنجرن سان کوٽي ڪڍيا. ٻين گهڻن حملي آورن ان کي نقصان پھچايو جڏهين تہ انگريزن ماڳيئي ان کي ڊاهي ان جو پٿر وڪڻڻ ٿي چاهيو. پر جڏهين انھن ڏٺو تہ ان مان گهڻي رقم نہ ملندي تہ انھن اهو ارادو ترڪ ڪري ڇڏيو. پوء ان کي هڪ سياحتي مقام جي طور ترقي وٺرائي ويئي. ان جي تہ خاني ۾ ئي ممتاز محل سان گڏ شاهجهان جي بہ قبر آهي. ان تہ خاني ۾ وڃڻ تي گهڻي عرصي کان بندش رهي آهي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ موجودہ دور ۾ مختلف آفيسرن پاران جيڪي هدايت نامہ وغيرہ لڳائڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي آهي ان سان ان جي ديوارن کي نقصان پھتو آهي.
ٿورو پرتي اسڪندريا جي علائقي ۾ اڪبر اعظم جي قبر جي صورتحال اڃا وڌيڪ افسوس جوڳي آهي. اتي قبر مٿان رڳو هڪ بلب ٻري رهيو هو. جاٽن حملو ڪري ان عظيم حڪمران جي قبر مان سندس هڏن کي ڪڍي باه ڏني هئي جنھن کي وري ٺيڪ ڪيو ويو.
هو يوپي مان بھار ۾ داخل ٿئي ٿو جتي سھسرام ۾ شيرشاه ۽ سندس پٽ اسلام شاه جون قبرون آهن. هتي شيرشاه جي مزار سميت گهڻن جاين تي ننڍا ننڍا مندر ٺاهي والار ڪئي ويئي آهي ۽ انھن حد دخلين خلاف آواز کڻڻ ڏکيو آهي. هتي ڪانگريس جي هڪ مقامي اڳواڻ شيرشاه جي مزار جي حفاظت ۽ سارسنڀال پنھنجي مٿان کنئي آهي ۽ ان لاء گهڻي ڊوڙ ڊڪ ڪندو آهي.ايستائين تہ ماڻھو کيس شيرشاه جو پٽ چوڻ لڳا آهن.
هتان هو بنگال ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ شانتي نڪيتن وغيرہ مان ٿيندو، پنھنجي آخري منزل ڪلڪتي ۾ داخل ٿئي ٿو. ڪلڪتي جي آبادي ۾ وڏو حصو ڀارت جي ٻين رياستن ۽ شھرن مان آيل ماڻھن جو آهي. چيو وڃي ٿو تہ هتي بنگالي ڪل آبادي جو چاليھہ سيڪڙو آهي. شھر ۾ گهڻو ڪري اڙدو ڳالھائي وڃي ٿي. هتي ئي اڙدو جي ترقي لاء فورٽ وليم ڪاليج قائم ڪيو ويو هو. هاڻي بنگالين جي گهر آهي تہ ان ڪاليج جو نالو بدلائي سراج الدولا جي نالي تي رکيو وڃي. هتي اهڙا گهڻا ماڻھو آهن، جيڪي صبوح شھر ۾ روزگار لاء اڄن ٿا ۽ شام جو پنھنجن گهرن ڏانھن هليا وڃن ٿا. مثال طور ڏينھن ۾ جيڪڏهين شھر جي آبادي هڪ ڪروڙ ويھہ لک آهي تہ شام ۾ اها گهٽجي هڪ ڪروڙ ٿي ٿي وڃي. ڀارت جي گهڻن شھرن جيان سائيڪل رڪشا هتان جي عام سواري آهي ۽ انھن کي هلائيندڙن جي حالت رحم جوڳي آهي. شھر سان لڳ هگلي دريا، جيڪو گنگا جو حصو آهي، وٽ اهم بندرگاه هوندي هئي جنھن جي ڪري يورپي ڪمپنين شھر کي پنھنجو مرڪز بڻايو هو هن وقت اهو دريا لٽجي چڪو آهي. ان جو ڪارڻ هڪ دريا جي صفائي نہ ٿيڻ ۽ ٻيو ڀارت پاران فاخرا بئراج جو ٺاهڻ آهي، جنھن جي ڪري دريا ۾ ايترو پاڻي نہ ٿو اچي جيڪو ان واري کي کڻي وڃي.
ليکڪ جڏهين اهو سفر ڪري رهيو هو تہ ان وقت جي ڀارت جي وزيراعظم راجيو گانڌي شھر جي مجموعي صورتحال کي ڏسندي بيان ڏنو هو تہ ڪلڪتو هڪ مرندڙ شھر آهي. ليکڪ شھر ۾ ان سلسلي ۾ صحافين ۽ ٻين مختلف ماڻھن کي رايا ورتا، پر اهي ان سلسلي ۾ ڪنھن هڪ ڳالھہ تي متفق نہ هئا. بھرحال شھر جي هڪ تاريخي، ثقافتي ۽ سماجي حيثيت آهي ان کي ائين نظر انداز نہ ٿو ڪري سگهجي.
ان سڄي سفر مان ليکڪ اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ مجموعي طور ٽي وي، ريڊيو ۽ ٻين ايجادن جي ڪري ماڻھن جي زندگي ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. ساڳي وقت انھن ۾ اڳ واري مٺ محبت نہ رهي آهي. افراتفري ۽ انفراديت وڌي ويئي آهي.