وڻ ۽ ڌرتي جو جياپو
ڪنھن دور ۾ اسٽيل ٽائون ۽ گلشن حديد ۾ وڻڪاري ۽ صاف آبھوا جي ڪري ڊاڪٽر خاص طور ساه جي مريضن کي هتي رهڻ جي صلاح ڏيندا هئا. منھنجي پنھنجي مشاهدي ۾ اهڙا ماڻھو آهن جن کي هتي رهڻ جي ڪري فائدو ٿيو. هتي اها وڻڪاري جيتوڻيڪ اڃا بہ ڪنھن حد تائين موجود آهي پر هاڻي ڦيٿو ابتو ڦرڻ لڳو آهي. جيئن چوندا آهن تہ جتي انساني آبادي ٿيندي آهي اتي جهنگل ختم ٿي ويندا آهن.
اها ڳالھہ ان حد تائين تہ درست آهي تہ هن علائقي ۾ هڪ تہ آبادي وڌڻ ۽ ٻين مسئلن جي ڪري وڻڪاري ختم ٿيندي پئي وڃي. ان ۾ اهم عنصر پاڪستان اسٽيل جو بند ٿيڻ آهي. علائقي ۾ اسٽيل ٽائون جي گيس بند ڪئي ويئي آهي، جنھن جي ڪري ماڻھن رڌ پچاء وغيرہ لاء وڻ وڍي ڪاٺين جو استعمال شروع ڪيو آهي. اهو سلسلو گهڻي عرصي کان لاڳيتو جاري آهي ۽ في الحال ان جي ختم ٿيڻ جو ڪو امڪان نظر نہ ٿو اچي.
ترڪي جي ليکڪا ايلف شفق پنھنجي ناول The Island of Missing Trees ۾ قبرص ۾ انجير جي هڪ وڻ کي هڪ ڪردار جي طور پيش ڪيو آهي، جيڪو نسلي طور ورهايل ٻيٽ جي سياست، گهرو ويڙه ۽ محبت جو گواه هجي ٿو. مختلف پکي، جيت ۽ جانور وٽس اچي آسيس وٺن ٿا ۽ ساڻس ڳالھيون ڪن ٿا. اهڙي ريت جيئن ٻي جيوت آهي تيئن وڻن جي بہ پنھنجي زندگي آهي جنھن کي اهي ماڻھو ئي سمجهي سگهن ٿا جيڪي انھن سان پيار ڪن ٿا.
ڏٺو وڃي تہ گرمي پد ۾ واڌ جو شڪار هي ملڪ جتي هر ڪو وڻ لڳائڻ جي اهميت تي ليڪچر ڏئي ٿو ۽ هڪ ارب وڻ لڳائڻ جي رٿابندي ڪئي وڃي ٿي، اتي هڪ قوم جي حيثيت ۾ اسان شعوري طور مختلف بھانن سان ٻيلن ۽ جهنگلن کي تباه ڪيو آهي. ان کي ماحوليات جي حوالي سان شعور جي گهٽتائي ۽ ذاتي ۽ گروهي مفادن کي قومي ۽ اجتماعي مفادن تي ترجيح ڏيڻ ئي چئي سگهجي ٿو.
هونئن بہ اهو چيو ويندو آهي تہ سرمايادارانا سماج ۾ ماحول کان وڌيڪ سرمايادار لاء منافعو اهم هوندو آهي. ان لاء دنيا جي هڪ وڏي جهنگل امازون، جيڪو لاطيني آمريڪا جي ڪيترن ملڪن تي ڦھليل آهي، جو مثال پيش ڪري سگهجي ٿو. ان جهنگل جو ڏيھي ۽ پرڏيھي سرمايادارن خاص طور تيل ۽ ٻي معدنيات جي ڳولھا جي حوالي سان اهو حشر ڪيو آهي جو ماهرن اهو خدشو ڏيکاريو آهي تہ ڪٿي ان جي جهنگل واري حيثيت ئي ختم نہ ٿي وڃي. ساڳي ريت آمريڪا، چين، ڀارت ۽ ٻيا ملڪ ماحوليات جي حوالي سان ڪانفرنسن ۾ خاص طور ڪوئلي جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاء ڪا ڪمٽمنٽ ڪرڻ لاء تيار ناهن.
گڏيل قومن جي مقرر ڪيل معيار موجب ڪنھن بہ ملڪ ۾ وڻن جي ڪوريج ان جي ڪل ايراضي جو گهٽ ۾ گهٽ ٻارنھن سيڪڙو هئڻ گهرجي. 2023 جي انگن اکرن موجب سڄي دنيا جي ايڪٽيھہ سيڪڙو ايراضي تي وڻ ۽ جهنگل آهن. ايراضي جي لحاظ کان دنيا جي وڏي ملڪ روس جو پنجاه سيڪڙو يا اسي لک ڪلوميٽر جهنگل آهي. پر في ڪس جهنگل جي حساب سان ڪينيڊا ان کان اڳتي آهي. روس جي في ڪس جهنگل جي ڪوريج ڇاونجاه هزار چورس ميٽر آهي، جڏهين تہ ڪينيڊا جي ان کان گهڻو وڌيڪ پنجانوي هزار چورس ميٽر آهي. ڪجهہ ٻيا ملڪ ان فھرست ۾ اچن ٿا، پر آمريڪا گهڻو پوئتي رڳو ڏه هزار چورس ميٽر آهي. سڄي دنيا جا اڌ کان وڌيڪ جهنگل يعني اٽڪل چوونجاه سيڪڙو پنجن ملڪن روس (20.1)، برازيل (12.2)، ڪينيڊا (8.6) يوايس اي (7.6) ۽ چين (5.4) ۾ آهن.
گڏيل قومن جي فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائزيشن جي اندازي موجب 1990 ۽ 2020 جي وچ واري عرصي ۾ ٻائيتاليھہ ڪروڙ هيڪٽر جهنگل صاف ڪيا ويا. اهي گهڻي ڀاڱي آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ ڪيا ويا. ان جو سڌو سنئون اثر ماحول تي پئي ٿو. ڇاڪاڻ تہ وڻن ۾ جيڪا ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ گڏ ٿيندي آهي، اها انھن کي وڍڻ سان خارج ٿي ماحول ۾ شامل ٿي ويندي آهي، جنھن جي ڪري گرمي پد وڌي ويندو آهي. هڪ اندازي موجب زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ خاص طور جهنگلن جي صفائي جو عالمي سطح تي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ ٻارنھن کان ويه سيڪڙو حصو آهي.
پاڪستان ۾ ٻائيتاليہ لک هيڪٽر تي جهنگل ۽ پوکيل وڻ آهن. اهو ڪل ايراضي جو 4.8 سيڪڙو آهي جيڪو گڏيل قومن جي مقرر ڪيل معيار کان گهڻو گهٽ آهي. پاڪستان هر سال پنھنجي قدرتي جهنگلن جي 27000 هيڪٽر کان محروم ٿئي ٿو. ان جو سڌو سنئون اثر ماحول ۽ ڳوٺن ۾ رهندڙ ماڻھن تي پئي ٿو. چيو وڃي ٿو تہ اهو تيل ۽ گيس وغيرہ جي ڪري ماحول کي ٿيندڙ نقصان کانپوء ٻئي نمبر تي آهي. ان جي ڪري ئي اهو چيو وڃي ٿو تہ پاڪستان هن وقتGreen Emergency واري حالت ۾ آهي.
ان جا ڪارڻ سڀني جي آڏو آهن. وڌنڌڙ شھر ۽ شھري آبادي، صنعتن جو ڦھلاء، سياحت ۽ گهريلو ٻارڻ وغيرہ لاء وڻن جي ڪٽائي ان جا اهم ڪارڻ آهن. لاهور ۽ جي ٽي روڊ تي هائوسنگ سوسائٽين ۽ خاص طور ننڍين صنعتن جو ڦھلاء زرعي زمينن ۽ جهنگلن کي ختم ڪرڻ جي نتيجي ۾ ئي ٿيو آهي. ساڳي صورتحال ڪراچي ۾ ڏسي سگهجي ٿي جتي ملير جا باغ ۽ زرعي زمينون لينڊ مافيا ۽ هائوسنگ سوسائٽين جي ڪري ختم ٿي ويا آهن.
هن وقت وڌنڌڙ گرمي پد ۽ سموگ وغيرہ جي جيڪا صورتحال اسان جي آڏو آهي ان لاء ٻاهر نھارڻ جي ضرورت ناهي بلڪ ان جا ڪارڻ اندر ئي موجود آهن جن تي ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي.