جناح کانپوءِ
مھاجرن جي رياستي معاملن ۾ عمل دخل ۽ اهم عھدن تي انھن جي تعيناتي خاص طور پنجاب ۾ هڪ ڪاوڙ ۽ ناراضگي کي جنم ڏنو. پنجاب جي اڀرندڙ وچولي طبقي ۽ جاگيردارن کي نوڪرين ۽ رياستي معاملن ۾ وڌيڪ حصو گهربل هو. ساڳي وقت سک ۽ هندو پنجاب ۾ وڏي ملڪيت ڇڏي ويا هئا، جنھن تي پنجابي مسلمانن پنھنجو حق سمجهيو ٿي ۽ ان کي ڪليم ۾ مھاجرن کي ڏيڻ جي مخالفت ٿي ڪئي. جناح پنجاب جي سياست ۾ جيڪي تبديليون ڪري ويو هو ان بہ لياقت لاء مسئلن کي جنم ڏنو هو. هن ممتاز دولتانا جي حڪومت کي ختم ڪري افتخار حسين ممدوٽ کي اتي جو وڏو وزير مقرر ڪيوهو. دولتانا گهڻو پڙهيل ڳڙهيل ۽ چالاڪ سياستدان هو، جڏهين تہ ممدوٽ واجبي پڙهيل لکيل هو. ٻي ڳالھہ تہ دولتانہ جو واسطو اولھہ پنجاب سان هو ۽ هتي سندس زمينون ۽ علاِئقي جي ٻين جاگيردارن سان واسطا هئا جڏهين تہ ممدوٽ مھاجر هو، کيس ڪليم ۾ زمين ملي هئي ۽ سندس پنجاب جي زميندارن سان گهڻا واسطا بہ نہ هئا. فاطمہ جناح ممدوٽ جي پاسي هئي ۽ هن سندس ڌر جي جاگيردارن ۽ وچولي طبقي جي حمايت ٿي ڪئي.
لياقت علي دولتانہ جي پاسي هو. سندس اها ڪوشش هئي تہ ڪراچي سان گڏ پنجاب ۾ بہ پنھنجو حلقو قائم ڪيو وڃي ۽ اتي اوڀر پنجاب ۽ خاص طور ڪرنال، جنھن سان لياقت علي جو واسطو هو، جي غير پنجابي مھاجرن کي زمينون، گهر ۽ ٻيون ملڪيتون ڏنيون وڃن، جيڪي سياسي لحاظ کان سندس پاسي هوندا. ان حوالي سان سندس خواهش هئي تہ يوپي جا مسلمان وڌ ۾ وڌ پاڪستان اچن ۽ هتي نوڪريون ۽ ملڪيتون حاصل ڪن. ان جو مک ڪارڻ اهو هو تہ نامياري تاريخدان اشتياق حسين قريشي ۽ ٻين جو اهو خيال هو تہ خاص طور دھلي ۽ يوپي جا مسلمان اصل وچ ايشيا مان آيل حملہ آورن جو اولاد آهن ۽ منجهن اهو ئي رت موجود آهي. ان جو ڪارڻ هو عربن جي روايت ڪفو کي ڄاڻائي ٿو. جنھن مطابق خاندان ۾ ئي شاديون ٿينديون آهن. ان ڪري انھن ۾ هندوستان جي ديسي ماڻھن جي رت جي ملاوٽ ناهي. مغل حڪمرانن مان رڳو ٻن جون مائرون غير مسلم هيون. گهڻا مھاجر لياقت علي جو شجرو نوشيروان عادل سان وڃي ملائيندا هئا. انھن ماڻھن کي پاڪستان ۾ نوڪرين ڏيڻ لاء لياقت علي 15 سيڪڙو ڪوٽا عازم ترڪ وطن مطلب اهڙن ماڻھن لاء جيڪي اڃا پاڪستان نہ آيا هئا پر اهي اچي سگهيا ٿي لاء رکيو. مقصد يوپي جي ماڻھن کي نوڪرين ۾ آڻڻ هو. ان لالچ ۾ گهڻا جھازن ۾ چڙهي پاڪستان پھتا. جڏهين تہ هندوستان ۾ گهڻن مسلمانن کي زوري گهرن مان ڪڍي ان بھاني لڏڻ تي مجبور ڪيو ويو تہ اهي پاڪستان وڃڻ چاهين ٿا. ان پاليسي کي ان وقت ختم ڪيو ويو جڏهين خاص طور پنجاب پاران ان جي مزاحمت ڪئي ويئي ۽ اهو ڏٺو ويو تہ بجائي يوپي جي هندوستان جي ٻين علائقن جي مسلمانن وڏي تعداد ۾ پاڪستان اچڻ شروع ڪيو.
ملڪ جي سڀني اخبارن ان سڄي معاملي تي ٽيڪا ٽپڻي ڪئي پر انھن ۾ نوائي وقت ۽ ان جي ايڊيٽر حميد نظامي، جيڪو ممدوٽ جي پاسي هو، جو رويو پنجاب جي حوالي سان جانبدارانا هو. هن جو سڄو زور ان ڳالھہ تي هو تہ پنجاب سان نوڪرين ۽ ٻين معاملن ۾ ناانصافي ٿي رهي هئي ۽ لياقت جي حڪومت مھاجرن کي ورسائي رهي هئي. ساڳي وقت ڪوٽا سستم تحت ٻين صوبن کي نوڪرين وغيرہ ۾ جيڪو حصو ڏنو ٿي ويو، ان جي پڻ ان بنياد تي مخالفت ٿي ڪئي ويئي تہ اهڙي ريت ٻين صوبن جا نااهل آفيسر وڏن عھدن تي پھچي ويندا ۽ پنجاب جا اهل ۽ قابل ماڻھو محروم رهجي ويندا جنھن جو نقصان اڳتي هلي ملڪ کي ٿيندو. ان سلسلي ۾ هن ان ڳالھہ کي نہ ٿي ڏٺو تہ ملڪ جي سڀ کان وڏي صوبي بنگال، سنڌ، سرحد ۽ بلوچستان سان ڪيتري ناانصافي ٿي رهي هئي. بنگال جي پنجابي گورنر عزيز احمد، جنھن جي ڪنڌ ۾ ڪلي هوندي هئي ۽ ڪنھن سان سڌي نموني ڳالھائيندو نہ هو، ۽ اتان جي فوجي ڪمانڊر ايوب خان جو اتان جي ماڻھن سان رويو نھايت هتڪ آميز هو. وقت سان گڏوگڏ ان معاملي ۾ وڌيڪ شدت ايندي ويئي.