سڃاڻپ جي ڳولھا
ساز اگروال جو ايڊٽ ڪيل ڪتاب Sindhi Tapestry- an anthology on reflections on the Sindhi identity دنيا جي مختلف ملڪن ۾ رهندڙ سٺ کن سنڌين جي ڪٿا آهي. انھن جي گهڻائي ڀارت ۾ رهندڙن جي آهي. اها سنڌ مان لڏي ويندڙ ماڻھن جي ٻين يا ٽين نسل آهي. ليکڪا جو چوڻ آهي تہ سڃاڻپ هڪ پيچيدہ ۽ منجهيل مسئلو آهي. ڪتاب ۾ شامل مختلف ماڻھن پنھنجي ليکي ان جو اظھار ڪيو آهي. کين يھودي Diaspora سان تشبيه ڏيندي هڪ ليکڪ اهو رايو ڏيکاريو آهي تہ يھودي هر شي جو ريڪارڊ رکندا هئا، جڏهين تہ سنڌي هندن ۾ اها روايت ناهي ۽ اهي ڪاروبار ۾ پنھنجي ڪنھن اعتبارجوڳي ويجهي مائٽ کي شامل ڪندا يا ڪنھن اهڙي ماڻھو کي جنھن جو ڪو مضبوط حوالو هجي. ساڳي ريت گجراتي واپاري اهو مڃين ٿا تہ اهي اسمگلنگ ۽ غلامن جي واپار جي ڪم ۾ شامل رهيا آهن. سنڌي واپاري بہ جيتوڻيڪ اهي ڪم ڪندا رهيا آهن پر ان کي مڃڻ لاء تيار ناهن. شاهراه ريشم ۽ وچ ايشيا جا ملڪ ڄڻ تہ سندن ٻيو گهر هئا.
ٻي اهم ڳالھہ اها هئي تہ ورهاڱي جي افراتفري ۽ لڏپلاڻ ۾ گهڻا پنھنجي ماضي جو سڄو ريڪارڊ ۽ فوٽوگراف وغيرہ پويان ڇڏي ويا ۽ جيڪي ڪجهہ ريڪارڊ ۽ فوٽوگراف وغيرہ کڻي ويا اهي نئين ملڪ ۾ پاڻ کي سنڀالڻ ۽ نئين سر زندگي شروع ڪرڻ ۾ ايترو تہ مصروف ٿي ويا جو کين انھن شين کي سنڀالڻ جو هوش ئي نہ رهيو.
سنڌي سڃاڻپ جا کاڌي، مذهب ۽ ٻين طورطريقن جا گهڻا حوالا آهن. ليکڪا ان ڳالھہ جو بہ جائزو ورتو آهي تہ انھن جا نالا وغيرہ هندوستان جي ٻين هندن کان مختلف هوندا هئا ۽ لڏي وڃڻ کانپوء مقامي ماحول ۽ ماڻھن سان مطابقت پيدا ڪرڻ لاء گهڻن کي پنھنجن نالن ۾ تبديلي ڪرڻي پيئي.
پر ٻولي ڪنھن بہ فرد ۽ ماڻھن جي ڪنھن بہ گروه جي سڃاڻپ جو هڪ اهم ذريعو آهي. ساڳي وقت ٻولي جي بقاء لاء وطن جو هئڻ هڪ اهم شرط آهي. گهڻي ڀاڱي انھن ماڻھن جو پنھنجي ٻولي سان ناتو ختم ٿي چڪو آهي. گهڻن اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ ورهاڱي وقت جيڪڏهين بنگال ۽ پنجاب جيان سنڌ جي بہ ورهاست ٿئي ها تہ ٻولي جي بقاء جو مسئلو ايڏو گنڀير نہ ٿئي ها. اهو بہ چيو وڃي ٿو تہ ورهاڱي کانپوء مھاتما گانڌي پاران سنڌي اڳواڻن کي چيو ويو هو تہ اوهان کي پورن بندر ۾ ڌار پرڳڻو ڏيون ٿا پر انھن اهو چئي انڪار ڪري ڇڏيو تہ اسان لوڻ آهيون، جيڪو هر کاڌي ۾ حل ٿي ويندو. ان جو نتيجو اهو نڪتو تہ سنڌ مان لڏي ويل سنڌي هندو نہ رڳو ڀارت جي مختلف علائقن ۾ آباد ٿيو، پر هو دنيا جي مختلف ملڪن ۽ جاين تي ويو، جن ۾ آمريڪا، انگلينڊ، هانگ ڪانگ، سنگاپور، ورهاڱي کان اڳ هندوستان جي آسام جي گادي جي هنڌ شلنگ جھڙا ڏورانھان علائقا ۽ اسپين ۽ لاطيني آمريڪا جو ملڪ چلي بہ شامل آهن. هن ڪتاب ۾ اهڙن گهڻن ماڻھن جون ڪٿائون شامل آهن.
پنھنجي مذهب، کاڌي پيتي جي طورطريقن ۽ ثقافت جي لحاظ کان اهي ماڻھو هندوستان جي ٻين ماڻھن کان مختلف هئا. ان جو ڪارڻ اهو هو تہ سنڌ جي مختلف حڪمرانن جي مذهبي مت ڀيد وارين پاليسين جي باوجود صوفي مت جو مٿن گهڻو اثر هو. ساڳي ريت سک ڌرم خاص طور سنڌ ۾ هندو مت جو ڄڻ هڪ حصو هو. هڪ تہ اها روايت هوندي هئي تہ جيڪڏهين ڪنھن کي گهڻا پٽ آهن تہ هڪ پٽ جي پالنا سک طور ڪئي ويندي هئي. پوڄا پاٺ لاء گردواري ۾ ويندا هئا ۽ اتي گرنٿ صاحب جو پاٺ ڪندا هئا. ايستائين تہ مندر کي گرو جي نالي سان گرو مندر سڏيو ويندو هو. ٻي ڳالھہ تہ سنڌ ۾ سکن جا پنھنجا گهڻا ڳوٺ هئا. اهي سک پنجاب جي سکن جيان ڏهين ۽ آخري گرو گوبند سنگهہ جا ويڙهاڪ پوئلڳ نہ پر بابا گرونانڪ جي پٽ شري چند جا پوئلڳ اداسي سنياسي سک هئا.
سنڌ جا سومرا حڪمران اسماعيلي هئا ۽ سنڌ ۾ صوفي مت جي واڌ ويجهہ انھن جي دور ۾ ٿي.
اهڙي ريت گهڻا اهڙا بزرگ ۽ سنت آهن جن کي هندو ۽ مسلمان ٻيئي پنھنجي ليکي مڃين ٿا. مثال طور هندن جو اڏيرو لال مسلمانن لاء خواجہ خضر عليہ السلام آهي. ان سلسلي ۾ قلندر شھباز جو اهم مثال آهي، جيڪو هندن لاء راجہ ڀرتري آهي. سالياني ميلي جي ٽن ڏينھن ۾ ٻہ ڏينھن ميندي جي رسم ٻہ هندو خاندان ادا ڪندا آهن. چيو وڃي ٿو تہ قلندر شھباز پاڻ انھن کي اهو اختيار ڏنو هو. ساڳي ريت هنگلاج ماتا سان شاه لطيف جو تعلق. ماتا جي لطيف جي هٿ مان کير پيئڻ تي يوگي سندس دشمن ٿي پيا هئا ۽ پوء هو غائب ٿي ٺٽي جي هڪ غار مان اچي نڪتو هو. ساڳي ريت ڀارت ۾ گهڻا اهڙا ماڻھو آهن جيڪي ماس کائين ٿا ۽ لاشعوري طور مختلف موقعن تي ﷲ جو نالو وٺن ٿا جنھن کي اتي پسند نہ ٿو ڪيو وڃي.
عام طور اهو سمجهيو ويندو آهي تہ سنڌ جي هندن ۾ ڀارت جي ٻين علائقن جيان ذات پات جو نظام ناهي پر ڪتاب ۾ اهو خيال ڏيکاريو ويو آهي تہ واضح نہ پرمسلمانن جي گهڻائي ڪري اهو لڪل ۽ غير واضح طور موجود رهيو آهي. ڪلڪتي ۾ گهڻي عرصي کان رهندڙ هڪ سنڌياڻي جو خيال آهي تہ سنڌي هندن ۾ عامل ۽ ڀائي ڀند جو تضاد، بنگال جي اوڀر ۽ اولھہ جي تضاد جنھن کي گوٽو ۽ بنگل جو تضاد چيو وڃي ٿو، کان وڌيڪ شديد آهي.
پنھنجي لوڻ هئڻ واري ڳالھہ کي انھن ماڻھن پوري ريت ثابت ڪيو آهي. هن وقت هندوستان جي معيشت ۽ سماجي خدمتن جي شعبي ۾ انھن جو اهم حصو آهي. پر اهي هندوستان ۾ جتي بہ ويا آهن اتي انھن اتان جي ماڻھن تي پاڻ کي مڙهڻ جي ڪوشش نہ ڪئي آهي پر اتان جي رسم رواجن ِ۽ ٻولي کي پنھنجو ڪيو آهي ۽ ايستائين تہ گهڻين حالتن ۾ پنھنجي ٻولي ۽ سڃاڻپ تان بہ هٿ کنيو آهي. يورپ ۽ آمريڪا ۾ رهندڙ ڪجهہ خاندانن تہ پنھنجو مذهب تبديل ڪري عيسائيت اختيار ڪئي آهي. پر بھرحال هندوستان جتي گهڻيون قومون رهن ٿيون ۽ گهڻيون ٻوليون ڳالھايون وڃن ٿيون اتي انھن لاء بہ پنھنجي سڃاڻپ جو مسئلو درپيش آهي. اهو وقت گذري چڪو آهي جڏهين سنڌين کي پنھنجي سڃاڻپ لڪائڻي پوندي هئي تہ جيئن کين گهٽ نہ سمجهيو وڃي. هن وقت مختلف ذريعن، ڪتابن، فلمن ۽ موسيقي وغيرہ ذريعي پنھنجي بنيادن جي ڳولھا ڪئي پيئي وڃي. سنڌي ڪلچر، تاريخ ۽ طورطريقا هاڻي سندن لاء فخر جو باعث آهن. بھرحال ان سلسلي ۾ نوٽ ڪرڻ جھڙي ڳالھہ اها آهي تہ سنڌين جي گهڻائي هميشہ ساڄي ڌر ۽ خاص طور بي جي پي جي پٺڀرائي ڪئي آهي پر مضبوط معاشي حيثيت هئڻ باوجود سنڌين گهڻي ڀاڱي پاڻ کي ڀارت جي سياست کان پري رکيو آهي ۽ رام جيٺملاڻي ۽ آڏواڻي کان پوء ڪو ذڪر جوڳو اڳواڻ سامھون اچي نہ سگهيو آهي.