سنڌ جي شاگرد تحريڪ
جيتوڻيڪ انقلاب ۽ سياسي تبديلي جي حوالي سان شاگردن جو ڪو ڪليدي ڪردار ناهي، پر اهي سماج ۾ تحرڪ پيدا ڪرڻ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ پنجاه جي ڏهاڪي ۽ 1962 جي سنڌي شاگردن جون تحريڪون ان ڪري موثر نہ ٿي سگهيون، جو ان وقت سنڌ جو وچولو طبقو ايترو مضبوط نہ هو جيڪو انھن تحريڪن لاء ڀرجهلو ٿي سگهي ۽ انھن جي مدد ڪري سگهي.
ليکڪ جو چوڻ آهي تہ جڏهين سنڌ سطح جي شاگرد تنظيم سنڌ اسٽوڊينٽس فيڊريشن ذوالفقار علي ڀٽو جي حمايت جي ڪري ڪامياب نہ ٿي سگهي تہ پوء ضلعي سطح تي حيدرآباد اسٽوڊينٽس فيڊريشن ۽ ٻين ضلعن دادو، نوابشاه ۽ جيڪب آباد وغيرہ ۾ شاگرد تنظِيمون قائم ڪيون ويون. شروع ۾ انھن جون گهرون گهڻي ڀاڱي شاگردن جي مسئلن جھڙوڪ داخلا في هرسال وٺڻ بجائي هڪ ڀيرو ئي ورتي وڃي، تائين محدود هيون ۽ انھن مان گهڻين گهرن کي اهي مڃرائڻ ۾ ڪامياب بہ ويا.
4 مارچ جي تحريڪ جو مک ڪارڻ ان وقت جي سنڌ يونيورسٽي جي وائس چانسلر ۽ ڪمشنر وچ ۾ اختلاف هئا. شروع ۾ ڄام ۽ سندس هم خيال دوست ڪامورن جي ان جهيڙي ۾ ملوث ٿيڻ جي خلاف هئا، پر پوء جڏهين اهي ان ۾ شامل ٿيا تہ انھن ان ۾ ون يونٽ ٽوڙيو ۽ سنڌي ٻولي قومي ٻولي جا ٻہ اضافي نعرا ۽ گهرون شامل ڪري ڇڏيون. ان ڳالھہ تان ڄام، سندس ساٿين ۽ يوسف لغاري، جيڪو ان کي سياسي رنگ ڏيڻ لاء تيار نہ هو، تہ جيئن حڪومت ناراض نہ ٿئي، ۾ واضح اختلاف پيدا ٿيا، جن اڳتي هلي وڌيڪ واضح شڪل اختيار ڪئي ۽ مسعود نوراني ۽ يوسف لغاري پنھنجي ڌار تنظيم سنڌ اسٽوڊينٽس ڪلچرل آرگنائزيشن ٺاهي.
انھن ۾ هڪ ٻيو مک اختلاف مھاجر شاگردن ڏانھن رويو هو. اها ڳالھہ انٽر ڪاليجيئٽ باڊي ٺاهڻ مھل سامھون آئي. مھاجرشاگردن جو چوڻ هو تہ کين ان ۾ ڀلي نالي ماتر ئي نمائندگي ڏني وڃي پر سنڌي شاگرد اڳواڻ ان تي راضي نہ ٿيا ۽ نتيجي ۾ انھن پنھنجي ڌار تنظيم قائم ڪئي ۽ اهڙي ريت شاگرد تحريڪ نسلي بنيادن تي ورهائجي ويئي. اهو فرق پوء ان ريت بہ ظاهر ٿيو تہ سنڌ اسٽوڊينٽس ڪلچرل آرگنائزيشن جي رڪنيت رڳو سنڌين تائين محدود هئي، جڏهين تہ حيدرآباد اسٽوڊينٽس فيڊريشن جو هر اهو شاگرد رڪن ٿي پئي سگهيو جيڪو ان جي پروگرام سان متفق هجي.
اڳتي هلي حيدرآباد اسٽوڊينٽس فيڊريشن پاران هڪ ڪنونشن ڪري سنڌ نيشنل اسٽوڊينٽس فيڊريشن جو قيام عمل ۾ آندو ويو. اهو اهڙو وقت هو جو سنڌ ۾ تنظيم سازي جو عمل هلندڙ هو. جي ايم سيد پاران سنڌ متحدہ محاذ جو قيام عمل ۾ آندو ويو جنھن جي 120 ميمبرن جي ڪائونسل ۾ باوجود اصرار جي هارين، مزدورن، شاگردن ۽ ليکڪن کي نالي ماتر نمائندگي ڏني ويئي، جڏهين تہ سٺ سيڪڙو نمائندگي وڏيرن کي ڏني ويئي. اڳتي هلي کھڙو ۽ راشدي کي بہ ان ۾ شامل ڪيو ويو. پر ليکڪ ۽ سندس ساٿي ان جي باوجود ان ۾ شامل رهيا.
شروع ۾ سنڌ ۾ جن سياسي تنظيمن جو قيام عمل ۾ آيو ان ۾ ڪجهہ بنيادي مسئلن جھڙوڪ سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي جو درجو ڏيو ۽ ون يونٽ ٽوڙيو وغيرہ جھڙن مسئلن تي مختلف خيالن ء نظرين جا همراه گڏ هئا پر ساڳي وقت انھن ۾ ڇڪتاڻ پڻ موجود هئي جنھن جي ڪري گهڻي عرصي تائين انھن جو هڪ تنظيم ۾ گڏ رهڻ ممڪن نہ هو. اهڙي ريت وقت سان گڏوگڏ مختلف سياسي تنظيمون وجود ۾ آيون.
مون کي هن ڪتاب ۽ سنڌ جي ان وقت جي شاگرد تحريڪ ۾ هڪ وڏي کوٽ اها نظر آئي تہ اها تحريڪ ڪراچي جي سياسي ۽ شاگرد تحريڪ کان بلڪل ئي ڪٽيل نظر اچي ٿي. هڪ تہ پنجاه جي ڏهاڪي کان وٺي ڪراچي ۾ مختلف معاملن تي شاگرد سرگرم رهيا آهن ۽ ٻي ڳالھہ تہ ڪراچي جي سنڌ کان ڌار ٿيڻ ۽ ون يونٽ خلاف سنڌي شاگردن ۽ ليکڪن جن ۾ رشيد ڀٽي، تنويرعباسي، پوهو ۽ ٻيا شامل هئا، سرگرم تحريڪ هلائي هئي، جلوس ڪڍيا هئا ۽ ٻيون سياسي سرگرميون ڪيون هيون. ان ڳالھہ جو ذڪر گهٽ ئي ملي ٿو. ان کانسواء خاص طور تعليم سان لاڳاپيل مختلف مسئلن تي شاگردن ڀرپور تحريڪ هلائي هئي، جنھن جي نتيجي ۾ کين گهڻيون سختيون ۽ ڪجهہ کي شھر بدري بہ سھڻي پيئي. ڊي ايس ايف ۽ پوء اين ايس ايف ان دور ۾ ئي ٺھيون، جن اڳتي هلي ايوب خلاف تحريڪ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. ائين لڳي ٿو تہ حيدرآباد ۽ سنڌ جي ٻين شھرن جي سنڌي شاگردن جو ان سان ڪو واسطو ئي نہ هو. ان سلسلي ۾ جيڪڏهين شاگردن جي اڳواڻن جو ٿورو بہ ويزن ۽ سوچ هجي ها تہ هن وقت لساني ۽ نسلي لحاظ کان سنڌ جي صورتحال ٻي هجي ها.
بھرحال ان دور جي شاگرد تحريڪ کي ان لحاظ کان اهم چئي سگهجي ٿو تہ ان جي ڪري سنڌ جي مستقبل جي قوم پرست ۽ ترقي پسند سياست جا خدوخال واضح ٿيا.