انگن اکرن جي اهميت
اڄ جي دور ۾ معيشت سميت سماج جي مختلف شعبن جي رٿابندي لاء انگن اکرن جي گهڻي اهميت آهي. ڪوشش اها ڪبي آهي تہ اهي انگ اکر صحيح هجن. ان مقصد لاء فيلڊ مان پرائمري ذريعن کان انگ اکر گڏ ڪرڻ سان گڏ مختلف قسم جا سروي وغيرہ پڻ ڪرايا ويندا آهن، جن ۾ عالمي ادارن جي فنڊنگ ۽ سھڪار پڻ شامل هوندو آهي.
ان ڪم ۾ ٻين مختلف ادارن کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي يونيورسٽي جي اپلائيڊ ايڪانامڪس ريسرچ سينٽر منھنجي ماسٽرس ڪرڻ کانپوء سڪرنڊ ۽ هالا ۾ ڪپهہ جي اپت جي حوالي سان هڪ پروجيڪٽ شروع ڪيو هو، جنھن جي ٻن مرحلن ۾ آئون شامل هوس. ان ٽيم ۾ ٻين سان گڏ هڪ آمريڪي استاد مائيڪ ويلس، جيڪو اسان کي زرعي معاشيات پڙهائيندو هو، بہ شامل هو. ان کانپوء مون جڏهين سنڌ ريجنل پلان آرگنائزيشن جوائن ڪئي تہ شروع ۾ سنڌ ايگريڪلچر سروي ڪيو ويو، جنھن ۾ دريا جي ساڄي ۽ کاڄي ڪپ جا گهڻا شھر شامل هئا. ان سروي ۾ اسان سان گڏ ٽنڊو ڄام زرعي ڪاليج جا ٻہ شاگرد ٰ۽ سنڌ بيورو آف اسٽيٽسڪس جا ڪجهہ همراه شامل هئا. ان کانپوء ٽنڊو محمد خان ۾ چانورن جي اپت تي سروي ڪيو. ڪجهہ عرصي کانپوء سنڌ بيورو پاران سڄي سنڌ ۾ Household Income and Expenditure Survey شروع ڪيو ويو جنھن ۾ ڪراچي جي ٽيم ۾ آئون بہ شامل هوس.
ان وقت بيورو جي آفيس پاسپورٽ آفيس سان لڳ پاڪستان بيرڪس ۾ هئي. اسٽيٽ بينڪ جوائن ڪرڻ تائين منھنجي هتان جي آفيسرن خاص طور زيدي ۽ علي احمد، جيڪو پوء شايد ڊائريڪٽر بہ ٿيو، سان واسطو رهيو. ان وقت بيورو پاران ٻين مختلف پبليڪيشنز سان گڏ هڪ پاڪيٽ سائز ڪتاب بہ شائع ڪيو ويندو هو، جنھن ۾ سنڌ جي حوالي سان گهڻا انگ اکر هوندا هئا ۽ اهو خاص طور ڪنھن فوري حوالي لاء ڏاڍو ڪارائتو هوندو هو. اها خبر ناهي تہ اهو اڃا بہ شائع ڪيو وڃي ٿو يا نہ. بيورو جي انھن ڪتابن کي آئون پنھنجي ڪم ڪار لاء ڏسندو رهيو آهيان پر ان سان اڳ جيان هڪ سرگرم تعلق نہ رهيو آهي.
هڪ ڊگهي عرصي کانپوء هن وقت بيورو سان هڪ تعلق جڙيو آهي. ڊاڪٽر اسحاق انصاري هن وقت بيورو جو ڊائريڪٽرجنرل آهي. اسحاق سان گهڻا واسطا رهيا آهن. هڪ تہ اسان ٻيئي ڪجهہ عرصو اسٽيٽ بينڪ ۾ رهيا آهيون. ٻي ڳالھہ تہ هو سنڌي جو هڪ ڄاتل سڃاتل ليکڪ آهي. اهڙي ريت اسان ۾ هڪ گڏيل ڳالھہ ادب سان لاڳاپو هئڻ بہ آهي.
اسٽيٽسڪس جو مضمون ئي سندس سڃاڻپ رهيو آهي. ان حوالي سان هو اسٽيٽ بينڪ سان گڏ ملڪ ۽ پرڏيھہ ۾ مختلف جاين تي بہ ليڪچرز، سيمينار ۽ ورڪشاپ وغيرہ ۾ شرڪت لاء ويندو رهيو آهي. ان لحاظ کان سندس پنھنجي مضمون ۽ ڪم سان هڪ ڪمٽمنٽ ۽ وابستگي رهي آهي. بينڪ ۾ کيس پنھنجي ڪم جي بنياد تي ئي مڃتا ملندي رهي آهي.
بينڪ مان رٽائرمنٽ کانپوء بيورو جي ڪم لاء منھنجي خيال ۾ هي مناسب ماڻھو آهي. مون کي ڊاڪٽر صاحب ڪجهہ تازا شائع ٿيل ڪتاب موڪليا آهن. سنڌ جي معيشت ۽ ٻين مختلف شعبن جي ڪارڪردگي ۽ ترقي کي ڏسڻ لاء اهي نھايت ڪارائتا دستاويز آهن. تازو سنڌ جي مختلف شعبن متعلق هڪ ڪتاب شائع ڪيو ويو آهي.
50 Years of Sindh in Statistics. 1971- 2021 ان ۾ پنجاه سالن جي دوران سنڌ جي آبادي، زراعت، جانور، جهنگل، سامونڊي جيوت، خوراڪ جي ذخيرن، صنعت، بجلي، گيس، سرڪاري ماليات، مالياتي ادارن، ٽرانسپورٽ ۽ رابطي جي ذريعن، تعليم، صحت ۽ ڏوهن وغيرہ متعلق انگ اکر ڏنا ويا آهن. ان سڄي معلومات ۽ انگن اکرن جي سلسلي ۾ گهڻن ذريعن ۽ وفاقي ۽ صوبائي ادارن جو سھڪار شامل هوندو آهي.
صحيح فيصلن ۽ رٿابندي ڪرڻ ۾ انگن اکرن جي گهڻي اهميت هوندي آهي. ان ڪري انھن جي صحت ۽ درست هئڻ تي گهڻو ڌيان ڌنو ويندو آهي. هڪ لحاظ کان اهو ڄڻ تہ رٿابندي ڪندڙن جي پيشہ ورانا ايمانداري ۽ صلاحيتن جو امتحان بہ هوندو آهي. پاڪستان ۾ اهڙا بہ موقعا آيا آهن جو خاص طور تي عالمي ادارن کي ڏنل مالياتي ۽ معاشي انگن اکرن جي Fudging جا سوال اٿاريا ويا آهن. مطلب تہ خاص طور جيڪي اهم انگ اکر پيش ڪيا ويا آهن انھن ۾ هير ڦير ڪئي ويئي آهي تہ جيئن پنھنجي مطلب جي تصوير پيش ڪري سگهجي. پر ان سان گڏ ان ڳالھہ کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي تہ انھن انگن اکرن جو تجزيو ڪندڙ ماهرن کي اهڙا طريقا سيکاريا ويندا آهن، جن جي مدد سان اهي اهو اندازو لڳائي ويندا آهن تہ انگن اکرن ۾ هيرڦير ٿيل آهي.
آئون جڏهين هن ڪم ۾ شامل هوس تہ ان وقت انگن اکرن جي حوالي سان ڪمپيوٽر ۽ ٻي جديد ٽيڪنالوجي جو استعمال نھايت محدود هو. يونائٽيڊ بينڪ ۾ هڪ مين فريم هو، جتي اسان جي ڊپارٽمنٽ جي هڪ ڊيٽا پنچ آپريٽر ڪارڊن تي ڊيٽا پنچ ڪري کڻي ايندي هئي ۽ انھن کي چيڪ ڪرڻ کانپوءِ ان کي آخري شڪل ڏبي هئي. پر اهو گهڻو اڳ جي ڳالھہ آهي ۽ هاڻي هر شعبي ۾ ان ٽيڪنالوجي جو استعمال عام ٿي ويو آهي. پر ان جي باوجود گهڻن اهڙن شعبن جتي ان جي استعمال جي ضرورت هوندي آهي اها شي موجود نہ هوندي آهي. ايشيائي ترقياتي بينڪ پاران زرعي ترقياتي بينڪ جي ري اسٽرڪچرنگ يا ان کي نين بنيادن تي استوار ڪرڻ لاء امداد ڏني ويئي هئي ۽ اسٽيٽ يينڪ کي ان سڄي ڪم جي نگراني ڪرڻي هئي پر آخري نتيجي ۾ اها ڳالھہ سامھون آئي تہ بينڪ رڳو انگريزي مان نالو بدلائي اڙدو ۾ ڪرڻ کانسواء پنھنجي ڪم ڪار جي طور طريقن جي حوالي سان ٻي ڪا خاص تبديلي نہ آندي هئي ۽ بينڪ جو ڪم ساڳيو رجسٽرن ۽ پراڻن طريقن مطابق پئي هليو.
ڏٺو وڃي تہ بيورو جھڙي اداري جنھن جو ڪم ئي انگن اکرن جي تجزئي سان آهي اتي ان ٽيڪنالوجي جي اهميت اڃا وڌي وڃي ٿي. پر ان پاسي گهڻي عرصي تائين ڌيان نہ ڏنو ويو ۽ رڳو بيورو جي نئين ڊائريڪٽر جنرل جي اچڻ کانپوء اداري کي ڪمپيوٽر ۽ پرنٽر وغيرہ مھيا ڪيا ويا آهن پر ان جي استعمال جي حوالي سان اسٽاف جي تربيت وغيرہ جو ڪو انتظام نہ ڪيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ جوڳا قدم کڻڻ جي ضرورت آهي.
بيورو جي انھن پبليڪيشن ۾ سنڌ جي معيشت ۽ ٻين مختلف شعبن متعلق ڪارائتا انگ اکر آهن جيڪي انھن شعبن جي ڪارڪردگي کي ڏسڻ ۾ گهڻي مدد ڪن ٿا. ان سلسلي ۾ اهو ٿي سگهي ٿو تہ انھن شعبن جي حوالي سان هڪ مختصر تجزيو پڻ پيش ڪيو وڃي جيڪو پڙهندڙ کي انھن انگن اکرن کي سمجهڻ ۽ سڄي صورتحال کي سميٽڻ ۾ مدد ڪري سگهي.
اهو هڪ لاڳيتو عمل آهي ۽ ان ۾ هميشہ سڌاري جي گنجائش رهي ٿي جنھن جي لاء ڪوشش هڪ لازمي امر آهي.