ڪيئي ڪتاب ۽ ڪيئي روپ
پنھنجي شروعاتي زندگي متعلق هو لکي ٿو تہ سندس ماء جو تعلق لاڏائو يا خانہ بدوش ماڻھن سان هو. سندس پي، جيڪو هڪ پوليس آفيسر هو، جو ان سان پيار ٿي ويو ۽ هو ان کي پرڻائي پنھنجي گهر وٺِي آيو. جيتوڻيڪ ما ۽ پي ۾ اختلافن جي ڪري ماء ڌار پنھنجن مائٽن وٽ رهندي هئي، پر ليکڪ جو پنھنجي ماء سان پيار هو ۽ هو پي جي منع ڪرڻ جي باوجود وقت بوقت ان سان ملڻ ويندو رهندو هو.
پنھنجي پيءُ جي ان طعني تہ پيءُ جي پئسي کي خرچڻ ۽ ضائع ڪرڻ سولو آهي، پنھنجو ڪمائي تہ پئسي جو قدر ٿئي، هن ڪاسائي سميت مختلف ننڍا وڏا ڪم ڪيا. سندس اصل شوق ناچ، راڳ، موسيقي ۽ فلم سان هو. راڳ جون محفلون منعقد ڪرڻ، انھن ۾ شريڪ ٿيڻ، ڳائڻ، نچڻ سندس خاص مشغلا هئا. ورهاڱي کان اڳ فلمن جي سلسلي ۾ گهڻا ڀيرا سندس بمبئي وڃڻ ٿيو. بمبئي جو سفر هن ريل رستي ئي ڪيو. هن ان سفر جا احوال ۽ واٽ ۾ ايندڙ مختلف شھرن ۽ ماڻھن متعلق لکيو آهي. ان وقت جي گونگين فلمن ۾ هن ڪجهہ ڪردار بہ ادا ڪيا. هن پنجابي ۽ اڙدو ٻولين ۾ ٻن فلمن ٺاهڻ جي رٿا پڻ جوڙي، پر ان تي گهڻي وقت ۽ پئسي لڳائڻ جي باوجود اها ورهاڱي جي وڳوڙن جو شڪار ٿي ويئي ۽ کيس نقصان کڻي پنھنجي ڳوٺ موٽي اچڻو پيو
سندس پنھنجي ڏاڏي پوٽي سان شادي ٿيل هئي. هڪ گجراتي فنڪارہ سان سندس تعلق قائم ٿيو. ان عورت کي هٿ ڪرڻ لاء کيس گهڻين ڏکيائين مان گذرڻو پيو. اهو تعلق ان عورت جي انتقال تائين قائم رهيو. پوء بمبئي ۾ هڪ ڪشميري عورت سان شادي ڪري، ان کي ماتلي پنھنجي گهر وٺي آيو، جيڪا آخر تائين ساڻس گڏ رهي. ان سان هو ڪشمير ويو. اتي هو ٻہ اڍائي مھينا کن رهيو ۽ مختلف جاين تي گهمڻ ويو. هن پنھنجي ان سفر ۽ ڪشمير جي نظارن ۽ سونھن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو آهي. انھن ٻن زالن مان کيس رڳو ڌيئر هيون. هن جي ٽين شادي ڪرڻ جو مقصد پٽ جي اولاد ٿيڻ هو. اهڙي ريت کيس اٺ ڌيئرون، چار پٽ ۽ ٽي زالون هيون.
ادب ۽ سياست بہ سندس دلچسپي جا شعبا رهيا آهن. انھن شعبن سان واسطو رکندڙ سنڌ جي اٽڪل سڀني ناميارن ماڻھن سان سندس واسطا رهيا آهن. انھن ۾ جي ايم سيد بہ شامل آهي، جنھن وٽ هو مختلف موقعن ۽ خاص طور سندس سالگرہ ۽ سندس جد امجد جي عرس تي سندس دعوت تي سن پنھنجن ڳائڻن سان گڏ ويندو رهندو هو. علي احمد ٽالپر ۽ رسول بخش ٽالپر سان سندس خاص ناتا هئا. علي محمد راشدي لاء هن چونڊن ۾ ڪم ڪيو هو، جڏهين تہ حسام الدين راشدي سان سندس ڀائپي وارا ناتا هئا. ڄام انور جي ڪري ڄام خاندان سان سندس خاص ناتا هئا، جتي هڪ موقعي تي سندس ذوالفقار علي ڀٽو سان پڻ ملاقات ٿي هئي. محمد ابراهيم جويو ۽ سنڌ جا ٻيا اديب سندس رابطي ۾ هوندا هئا. حيدربخش جتوئي جو هو پيار ۽ عزت سان ذڪر ڪري ٿو. کيس سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ محفل ۾ ڳائڻ وڄائڻ لاء مدعو ڪيو ويوهو. پوء سندس دعوت تي اهي سڀ اديب ٻيڙي ۾ ڦليلي رستي ماتلي ۾ سندس گهر آيا هئا. ان سلسلي ۾ هن خاص طور محمد عثمان ڏيپلائي جو ذڪر ڪيو آهي، جنھن کي انھن اديبن زوري شراب پياريو هو ۽ پوء هو سڄي رات الٽيون ڪندو رهيو هو. ڏيپلائي جو چوڻ هو تہ اهو ڪم هن زندگي ۾ پھريون ۽ آخري ڀيرو ڪيو هو.
موسيقي سان نہ رڳو کيس دلچسپي هئي پر ان متعلق کيس چڱي خاصي ڄاڻ پڻ هئي. هو جيتوڻيڪ ڳائيندو بہ هو، پر سندس ٻڌندڙ سندس آواز کي پسند نہ ڪندا هئا ۽ کيس بي سرو چوندا هئا جنھن جي ڪري هن ان پاسي گهڻي توجھہ نہ ڏني.
سنڌ ۾ جيتوڻيڪ هو اڪثر ميرپورخاص، حيدرآباد ۽ ڪراچي ۽ سنڌ کان ٻاهربہ بمبئي، دھلي ۽ ڪشمير ويندو رهيو هو، پر سندس قرب ۽ محبت ماتلي، جنھن کي هو ماٿري سڏي ٿو، ۽ ان کي ٻن حصن ۾ ورهائيندڙ نديا ڦليلي سان رهي آهي. هو ڦليلي ۾ ٻيڙي ۾ محفلون ۽ ايستائين تہ حيدرآباد کان ماتلي تائين سفر ڪندو رهيو هو.
سياست جي حوالي سان ڏٺو وڃِي تہ ڪنھن خاص سياسي ڌر سان لاڳاپيل هئڻ بجائي ذاتي تعلقات سندس لاء گهڻا اهم هوندا هئا ۽ هو چونڊن ۾ هڪ اميدوار لاء ڪم ڪندي ڪندي اوچتو ڪن ماڻھن جي رابطي ڪرڻ ۽ چوڻ تي ٻئي اميدوار جي حق ۾ ٿي ٿي ويو. پنھنجن گهڻگهرن ۽ دوستن جي چوڻ تي ئي هو ماتلي ميونسپالٽي جو صدر ٿيو جتي کيس گهڻين سازشن ۽ مخالفتن کي منھن ڏيڻو پيو پر هن پنھنجو مدو پورو ڪيو.
سمن شاه سان سندس خاص ناتا هئا. سندس سمن شاه متعلق چوڻ آهي تہ هو رک رکاء وارو ۽ شوقين مڙس هو. عشق ۾ ناڪامي کيس مجذوب ۽ ابدال جي درجي تي پھچايو. چرس ۽ ڪڪڙ جو ٻوڙ سندس پسند جون شيون هونديون هيون. هو جڏهين بہ ساڻس ملڻ ويندو هو تہ اهي ٻيئي شيون وڏي مقدار ۾ کڻي ويندو هو. حيدربخش جتوئي ۽ هاري ڪاميٽي وارن سمن شاه جي ميلي کي هاري ڪانفرنسن ڪرڻ وغيرہ لاء استعمال ڪيو. ميلي تي هو اڪثر ويندو رهندو هو.
اها هڪ منفرد آتم ڪٿا آهي. ليکڪ ساڳي وقت هڪ آزاد خيال صوفي منش ۽ سيڪيولر مزاج رکندڙ، ادب دوست ۽ فن ۽ فنڪارن سان محبت ڪندڙ ماڻھو آهي. ساڳي وقت سندس شخصيت جي خاص ڳالھہ اها آهي تہ هو پيرپڳارو، مخدوم طالب المولا، جي ايم سيد ۽ ذوالفقار علي ڀٽو سان برابري جي سطح تي تعلق رکڻ جو قائل هو. پنھنجي دوست ڄام انور سان گڏ هن هڪ ٻہ ڀيرا پير پاڳاري سان ان ڪري ملڻ کان انڪار ڪيو جو اتي کيس پنھنجا جوتا لاهڻا ٿي پيا.
هڪ لحاظ کان کيس سنڌ جي ثقافت جو نمائندو پڻ چئي سگهجي ٿو.