صليبي جنگين جا اثر
پھرين ڳالھہ تہ چرچ ۽ پوپ جي اثر رسوخ ۽ طاقت ۾ واڌارو ٿيو ۽ انھن کي مختلف ملڪن جي بادشاهن تي مٿڀرائپ حاصل ٿي. رياست جيڪا مختلف جاگيرن ۽ علائقن ۾ ورهايل هئي، ان جي مرڪزيت وڌي. انھن جنگن جي خرچ جي پورائي لاء ماڻھن تي رياست ۽ چرچ پاران وڌيڪ ٽئڪس لاڳو ڪيا ويا. ڪو اهڙو ماڻھو نہ هو، جنھن جي کيسي تي بار نہ پيو هجي. هڪ اهم ڳالھہ اها ٿي تہ گهڻن سردارن ۽ Knights کي جنگ جي خرچ جي پورائي لاء پنھنجيون جاگيرون ۽ زمينون وڪڻڻيون پيون ،جنھن جي ڪري يورپ ۾ جاگيرداري گهڻو ڪمزور ٿي ويئي. انھن جنگن جي ڪري فوجي تنظيم ۽ ٽيڪنالوجي وغيرہ ۾ پڻ ترقي ٿي ۽ سڌارا آيا. جيئن تہ انھن جنگجوئن جو گذر بازنطيني سلطنت جي علائقن مان هو، تنھن ڪري اتي جيڪو ڏڦيڙ پيدا ٿيو۽ انھن جنگجو جٿن جو بازنطيني فوج سان جيڪو ٽڪراء ٿيو، ان اولھہ جي ملڪن ۽ بازنطيني سلطنت ۾ اختلافن کي وڌائي ڇڏيو. ان جو ڪلائمڪس 1204 ۾ ٿيو جڏهين صليبي فوجن قسطنطنيا کي تھس نهس ڪري، اتان گهڻا قيمتي نوادرات اولھہ جي ملڪن ۾ منتقل ڪري ڇڏيا. ان بازنطيني سلطنت کي صفا نستو ڪري ڇڏيو، جنھن جي نتيجي ۾ 1453 عيسوي ۾ اها ترڪن جي ڪاه کي منھن نہ ڏيئي سگهي.
مصر ان وقت فاطمي سلطنت جو مرڪز هو. پر ساڳي وقت اها سلطنت بدعنواني ۽ سازشن جي ڪري زوال پذير هئي. خليفي جو گهڻو اثر رسوخ نہ رهيو هو. مختلف وزير پنھنجن اختيارن ۽ طاقت کي وڌائڻ لاء ٻين ملڪن مان ويڙهاڪن کي گهرائيندا هئا. صلاح الدين ايوبي، جيڪو هڪ ڪرد هو، ان جي نتيجي ۾ ئي پنھنجي چاچي سان گڏ مصر پھتو. صليبي فوجن يروشلم تي قبضو ڪري اتي وڏي پئماني تي مسلمانن ۽ يھودينِ جو قتل عام ڪيو هو. اهي شام تائين پھچي چڪا هئا ۽ مصر سندن پھچ کان گهڻو پري نہ هو.
صلاح الدين ايوبي پنھنجي فوجي طاقت کي منظم ڪري يروشلم کي تہ صليبي فوجن کان آزاد ڪرايو پر سندس پاران فاطمي خلافت کي ختم ڪرڻ جا اثر نہ رڳو مصر پر سڄي مسلم دنيا تي پيا. فاطمي شيعه مسلڪ جا پوئلڳ هئا، جڏهين تہ صلاح الدين سني هو. الاهزر درسگاه ۽ اتان جي لائبريري فاطمين جو وڏو ڪارنامو هو. صلاح الدين ان کي شيعه درسگاه مان هڪ سني درسگاه ۾ تبديل ڪيو. هتي مسلم دنيا جي گهڻن ملڪن جا ماڻھو اچي علم پرائيندا هئا.
انھن جنگن جي نتيجي ۾ هڪ پاسي صلاح الدين ايوبي مسلمانن جي هيرو طور سامھون آيو تہ ٻئي رچرڊ شيردل صليبين ۽ عيسائي دنيا جي هيرو طور سامھون آيو.
صليبي فوجن پاران وچ اوڀر جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو ويو هو ان کي برقرار ۽ مستحڪم ڪرڻ لاء اولھہ مان لاڳيتو کين افرادي، هٿيارن ۽ ٻي امداد ملندي رهي. ان جو خاص مقصد يروشلم تي پنھنجي قبضي کي برقرار رکڻ هو. انھن ننڍي ننڍي رياستن کي ايوبي خاندان جي حڪومت ختم ٿيڻ کانپوء آيل مملوڪ خاندان جي سلطنت پاڻ ۾ ضم ڪري ڇڏيو. پر ان سان وچ اوڀر جي ملڪن ۾ عيسائين جي آبادي ۾ چڱو واڌارو ٿيو. هن وقت بہ خاص طور لبنان ۾ عيسائين جي وڏي تعداد ۽ اتان جي سياست، سماج ۽ معيشت ۾ انھن جي ڪردار کي ان تناظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.
يورپ جي مختلف ملڪن ۽ خاص طور اٽلي ۽ فرانس وغيرہ ۾ مسلمانن جون جيڪي بيٺڪون هيون انھن کي ختم ڪيو ويو. اسپين جي اٽلي، فرانس ۽ انگلينڊ سان گڏ انھن جنگن ۾ شموليت ان ڪري هڪ فطري ڳالھہ هئي تہ اتي مسلمانن جي هڪ ڊگهي عرصي جي راڄ کي ختم ڪري مسلمانن کي لڏڻ يا مذهب بدلائڻ تي مجبور ڪيو ويو هو. انھن سڀني ملڪن ۾ يھودين سان ظلم روا رکي انھن سان امتيازي ورتاء رکيو ويو ۽ انھن کي اتان لڏڻ تي مجبور ڪيو ويو.
انھن جنگن جي نتيجي ۾ هڪ پاسي جيتوڻيڪ اولھہ ۽ مسلم دنيا ۾ دشمني ۽ مخاصمت ۾ واڌارو ٿيو، پر ٻئي پاسي مختلف شين جي ڏي وٺ ۽ واپار ۾ پڻ واڌارو ٿيو. ساڳي وقت ٻنھي فريقن هڪ ٻئي جي علم، سائنس ۽ ٽيڪنالوجي مان پڻ استفادو ڪيو.
هڪ لحاظ کان اٽڪل ٻہ سو سالن کان وڌيڪ عرصي تائين هلندڙ صليبي جنگون دنيا ۽ خاص طور مسلمانن ۽ عيسائين کي مختلف طريقن سان متاثر ڪرڻ سان گڏ ڄڻ تہ سندن نفسيات جو حصو بڻجي ويون آهن. آمريڪي اڳوڻي صدر بش جڏهين عراق تي حملي جي ڳالھہ ڪري ٿو تہ هو شعوري يا غير شعوري طور صليبي جنگن جو حوالو ڏئي ٿو.