وبا ۽ سياست
اهو ست سو صفحن کان وڌيڪ هڪ ڊگهو ناول آهي، جنھن ۾ دربار ۾ هلندڙ سازشن، سلطان جو پنھنجن ڀائرن، تخت جي ٻين دعويدارن ۽ دربارين سان ورتاء، مملڪت تي يورپ جي ملڪن جو وڌنڌڙ اثر، مختلف علائقن ۾ هلندڙ آزادي جي تحريڪن ۽ روز بروز آزاد ٿيندڙ علائقن جو تفصيل سان ذڪر آهي.
هن ٻيٽ جا اصلوڪا ماڻھو هزارين سالن کان اتي آباد آهن. سندن پنھنجي ٻولي ۽ ثقافت آهي ۽ گهڻا اڃا تائين پنھنجن گهرن ۾ پنھنجي اها ٻولي ڳالھائين ٿا. ساڳي وقت مملڪت جي ٻين علائقن مان آيل ماڻھن جو هڪ چڱو تعداد پڻ هتي رهي ٿو، جيڪي ترڪي ۽ يوناني ڳالھائين ٿا. مذهب جي لحاظ کان عيسائي، جن ۾ وڏو تعداد آرٿوڊوڪس يوناني عيسائين جو آهي، ۽ مسلمانن جو تعداد اٽڪل برابر آهي.
ناول جو موضوع 1901 ۾ هتي طاعون جي وبا جو ڦھلجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ ايندڙ سياسي تبديليون آهن. اهڙين خبرن ملڻ تي سلطان عبدالحميد پاران هڪ پولش ڊاڪٽر بينڪووسڪي ۽ سندس اسسٽنٽ ڊاڪٽر الياس کي ٻيٽ تي موڪليو وڃي ٿو تہ جيئن حقيقت معلوم ڪري سگهجي.
جيتوڻيڪ اتان جو گورنر ۽ ٻيا عملدار وبا جي هئڻ کي قبول نہ ٿا ڪن پر سلطان جي حڪم تي ڊاڪٽر جي موجودگي کي لڪل رکيو وڃي ٿو ۽ ان کي سخت پھري ۾ ڪم ڪرڻ ڏنو وڃي ٿو. مختلف مريضن جي چڪاس ۽ موت سان وبا جي پڪ ٿئي ٿي. ان وقت تائين ان بيماري لا۽ اڃا ڪا ويڪسين ۽ دوا ايجاد نہ ٿي هئي. جيئن ان وقت يورپ وغيرہ ۾ ڪيو ٿي ويو ان جو تدارڪ رڳو قرنطينا يا ماڻھن کي هڪ ٻئي کان ڌار رکي ڪري سگهجي پيو. اتان جي خاص طور مسلمانن وبا جي هئڻ کي قبول نہ ٿي ڪيو ۽ اهي ان جو علاج خانقائن جي شيخن جي ڏنل تعويذن ۽ دعائن ۾ ڳولھي رهيا هئا. ان وقت ان ٻيٽ تي اٺاويھہ خانقاهون هيون. گهڻا ان خيال جا هئا تہ اها بيماري ان جھاز وسيلي ئي آئي هئي، جنھن ۾ ڊاڪٽر بينڪووسڪي هتي آيو هو.
بھرحال ان تحقيق دوران ڊاڪٽر قتل ٿي وڃي ٿو ۽ ڊاڪٽر نور، جنھن کي مملڪت جي مختلف جاين تي وبا جي وقت ۾ ڪم ڪرڻ جو تجربو هجي ٿو، کي استنبول مان ٻيٽ تي پھچڻ جو حڪم ڏنو وڃي ٿو، جيڪو پنھنجي زال شھزادي پاڪيزہ سان اتي پھچي ٿو.
ٻيٽ هڪ بحران ۾ ورتل هجي ٿو. هڪ پاسي وبا قابو ۾ نہ پئي اچي ۽ روز ماڻھن جي مرڻ جو تعداد وڌنڌو ٿو وڃي تہ ٻئي پاسي ماڻھو طبي پابندين کي قبول ڪرڻ لاء تيار نہ ٿا هجن. ان ۾ خانقاهن جا شيخ اڳڀرا هجن ٿا. اهڙي ريت انھن جي حڪومت سان هڪ ٽڪراء واري صورتحال پيدا ٿي وڃي ٿي. گهڻن کي ڇوٽڪاري جي هڪ صورت ٻيٽ مان نڪرڻ ۽ ڀر پاسي وارن ٻين ٻيٽن ۽ ملڪن ڏانھن وڃڻ ۾ ئي نظر اچي ٿي. پر ساڳي وقت ان سان دنيا جي ٻين حصن ۾ بيماري ڦھلجڻ جو خدشو هجي ٿو، جنھن کي خاص طور يورپي ملڪ قبول ڪرڻ لاء تيار نہ ٿا هجن. برطانيا، فرانس ۽ روس پاران بحري ٻيڙا موڪلي ٻيٽ جي ناڪابندي ڪئي وڃي ٿي ۽ سلطان تي بہ زور وڌو وڃي ٿو تہ هو ان مقصد لاء پنھنجو ٻيڙو موڪلي تہ جيئن ان کي ترڪي خلاف انھن ملڪن جي اڳرائي نہ سمجهيو وڃي.
ان سڄي صورتحال ۾ ميجر ڪامل، جنھن يونان خلاف جنگ ۾ اعزاز حاصل ڪيا هئا ۽ جنھن کي شھزادي پاڪيزہ جي محافظ طور ساڻس موڪليو ويو هو، جو واسطو ان ٻيٽ سان ئي هو. هن وقت قرنطينا جي پابندين کي لاڳو ڪرڻ لاء جيڪا فورس ٺاهي ويئي هئي، هو ان جو اڳواڻ هو. هو مينگيريا جو مقامي ماڻھو هو ۽ اتان جي ٻولي ڳالھائيندو هو. استنبول مان وبا جي حوالي سان جيڪي حڪم احڪام آيا ٿي، هو انھن مان مطمئن نہ هو. هو مينگيريا جي قوم پرست هئڻ جي حوالي سان ناول جو هڪ اهم ڪردار آهي. سندس مقصد اهو هجي ٿو تہ هتان جا ماڻھو ڪنھن مذهب وغيرہ جي فرق کانسواء ٻيٽ جي ڀلائي لاء ڪم ڪن. ان مقصد لاء هو پھرئين قدم طور ٽيليگراف لائينن کي بند ڪري ٿو تہ جيئن استنبول جي بيجا مداخلت کي روڪي سگهجي.
سلطان پاران وبا کي روڪڻ ۾ ناڪامي جي ڪري ٻيٽ جي گورنر کي بدلي ڪري نئون گورنر موڪليو وڃي ٿو. پر ٻيٽ ان وقت هڪ سياسي افراتفري ۾ ورتل هجي ٿو. گورنر ڪنھن بہ صورت ۾ پنھنجو عھدو ڇڏڻ لاء تيار نہ ٿو هجي ۽ سندس مخالف کيس هٽائي نئين گورنر کي آڻڻ چاهين ٿا. ان ڇڪتاڻ ۾ نئون گورنر مارجي وڃي ٿو ۽ ٻيٽ ۾ تبديلين جو هڪ نئون سلسلو شروع ٿئي ٿو.
ميجر ڪامل، جيڪو پاڻ ان جهڙپ ۾ زخمي ٿئي ٿو، پاران ٻيٽ جي هڪ آزاد ملڪ هئڻ جو اعلان ڪيو وڃي ٿو، جتي سڀني کي ڪنھن مذهبي تفريق کانسواء هڪ جھڙا حق حاصل هوندا. هو پاڻ ان نئين ملڪ جو صدر ٿئي ٿو ۽ گورنر وڏي وزير جو عھدو سنڀالي ٿو. نئين ملڪ ۾ گرجائن ۽ مسجدن کي بند ڪيو وڃي ٿو تہ جيئن وبا کي روڪي سگهجي.
نئين صدر جو گهڻو ڌيان ان ٻيٽ جي ٻولي ۽ ثقافت کي ترقي ڏيڻ هجي ٿو جڏهين تہ ساڳي وقت فرينچ انقلاب کانپوء جيڪوبين دھشت وارو سلسلو پڻ شروع ٿئي ٿو. ڪجهہ باغين کي ڦاهي ڏني وڃي ٿي جن جا لاش ٽن ڏينھن تائين شھر جي مک چوڪ تي لٽڪيل رهن ٿا. پر ساڳي وقت پابندين خلاف ماڻھن جي مزاحمت جاري رهي ٿي، جن کي خانقاهن ۽ شيخن جي حمايت حاصل هجي ٿي. ميجر ڪامل، جيڪو هاڻي رياست جو صدر هجي ٿو، مقامي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌ ويجهہ جي ڪمن ۾ ئي رڌل رهي ٿو جڏهين تہ وبا ۾ ماڻھن جي مرڻ جو تعداد روز بروز وڌنڌو ٿو وڃي. صدر جي زال زينب پھرين ان وبا جو شڪار ٿئي ٿي ۽ پوء صدر پاڻ ان جو شڪار ٿي مري وڃي ٿو.
ٻيٽ جي وڏي وزير ۽ اڳوڻي گورنر کي ان جو حل اتان جي مک خانقاه جي شيخ حمدﷲ جي نظربندي ۾ نظر اچي ٿو. پر ان سان اڃا افراتفري وڌي وڃي ٿي. هڪ پاسي مختلف خانقائن جا درويش ۽ پوئلڳ انھن ماڻھن سان گڏجي، جيڪي قرنطينا ۽ حڪومت جي لاڳو ڪيل پابندين جا مخالف هجن ٿا، احتجاج شروع ڪن ٿا تہ پاسي قلعي ۾ مختلف ڏوهن ۾ قيد ٿيل قيدي حالتن جو فائدو وٺي جيل ٽوڙي نڪري اڄن ٿا. حڪومت جي ڪا رٽ نہ ٿي رهي. شيخ حمدﷲ جا پوئلڳ اقتدار تي قبضو ڪن ٿا ۽ وڏي وزيرکي ڦاهي ڏني وڃي ٿي. پابندين کي ختم ڪيو وڃي ٿو. نتيجي ۾ بيماري ڦھلجي ٿي ۽ ماڻھو وڏي تعداد ۾ مرڻ لڳن ٿا. ڳالھہ ان حد تائين پھچي ٿي تہ شيخ حمدﷲ پاڻ ان بيماري جو شڪار ٿي مري وڃي ٿو.
ان صورتحال ۾ تبديليون لازمي ٿي وڃن ٿيون. قرنطينہ جي پابندين کي لاڳو ڪرڻ لاء ڊاڪٽر نور کي وڏو وزير ۽ شھزادي پاڪيزہ کي ٻيٽ جي راڻي بڻايو وڃي ٿو. ڪرفيو ۽ فوج جي مدد سان ماڻھن کي گهرن تائين محدود ڪيو وڃي ٿو. وبا جي ختم ٿيڻ کانپوء ڊاڪٽر نور ۽ شھزادي پاڪيزہ کي ساڳئي سامونڊي جھاز عزيزيه ۾ سوار ڪري چين موڪليو وڃي ٿو جتي هانگ ڪانگ ۾ هو پنجويه سال گذارين ٿا ۽ پوء فرانس هليا وڃن ٿا.
مينگيريا جو ٻيٽ خلافت عثمانيا کانپوء اٽلي، جرمني ۽ برطانيا جي تسلط هيٺ رهيو. 1947 ۾ گڏيل قومن پاران ان کي رڪنيت ڏني ويئي ۽ هن وقت اها دنيا جي ننڍين آزاد رياستن مان هڪ آهي جنھن جي آبادي پنج لک کان بہ گهٽ آهي.