هڪ دور جي ڪٿا
سندس چوڻ آهي تہ انجنيرنگ ڪاليج کي نوابشاه منتقل ڪرڻ جو هڪ ڪارڻ ڄامشورو ۾ موجود مختلف تعليمي ادارن جي شاگردن کي ورهائڻ ۽ سندن احتجاج جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ هو. هتي سندن مطالبا سياسي نہ بلڪ تعليم سان ئي لاڳاپيل هئا ۽ انھن ۾ اهم ڪاليج کي يونيورسٽي جو درجو ڏيڻ هو.
اهو پيپلزپارٽي جي پھرين حڪومت جو دور هو. پيپلز پارٽي جي شاگرد تنظيم سپاف ۽ جيئي سنڌ جي اها ڪوشش هئي تہ تعليمي ادارن تي سندن ضابطو هجي. ان هڪ پرتشدد ويڙه جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ اهڙو وقت هوندو هو جو وٽس ٻہ ريوالور ساڻ هوندا هئا ۽ هو سمھڻ مھل پاڻ سان هٿيار رکندو هو. مخالف گروپ جي شاگردن کي مار ڏيڻ ۽ تشدد ڪرڻ هڪ عام ڳالھہ هئي. هو سنڌ يونيورسٽي ۾ ايندو ۽ هاسٽل ۾ پنھنجن دوستن وٽ رهندو هو. هو شاگردن جي مختلف گروپن ۾ ويڙه ۽ يوسف جکراڻي جي مھراڻ انجنيئرنگ ڪاليج جي پرنسپل اي ايف عباسي جي ڪار تي فائرنگ ۽ هاسٽل جي ڪجهہ شاگردن کي قتل ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو. کيس ان ڳالھہ تي تشويش هئي تہ اهي جهيڙا اڳتي هلي قبائلي ۽ راڄوڻي جهيڙن جي صورت بہ اختيار ڪري سگهيا ٿي.
اهڙي ئي هڪ جهيڙي ۽ ڪاليج تي قبضي کانپوء ليکڪ سميت جيئي سنڌ سان لاڳاپيل ڪجهہ شاگردن کي گرفتار ڪري سنڌ جي مختلف جيلن ۾ رکيو ويو. جيل ۾ انھن کي بي ڪلاس ڏنو ويو هو ۽ ڪا مشقت وغيرہ نہ ورتي ويندي هئي ۽ نہ ئي ملاقات تي ڪا پابندي هئي. ٿورو وقت نوابشاه جيل ۾ رهڻ کانپوء انھن کي حيدرآباد جيل منتقل ڪيو ويو. حيدرآباد جيل ۾ ان وقت حيدرآباد سازش ڪيس جا قيدي ولي خان، غوث بّخش بزنجو، شيرمحمد مري ۽ عطاء ﷲ مينگل وغيرہ بہ قيد هئا پر ليکڪ ان ڳالھہ تي افسوس جو اظھار ڪري ٿو تہ انھن شاگرد هئڻ جي ناتي ساڻن ڪو رابطو نہ ڪيو. ڪجهہ وقت کانپوء انھن کي ڪراچي جيل منتقل ڪيو ويو. اتي ڪجهہ عرصو رهڻ کانپوء کين خيرپور جيل موڪليو ويو.
قيد جي ان عرصي دوران سندس عام قيدين کانسواء مختلف سياسي جماعتن جي ڪارڪنن ۽ اڳواڻن سان پڻ واسطو پيو. ڪراچي جيل ۾ جنھن وارڊ ۾ هو هئا اتي نذير عباسي، ڊاڪٽراعزازنذير ۽ عبدالواحد آريسر پڻ قيد هئا. خيرپور جيل ۾ قيد جي آخري ڏينھن ۾ رسول بخش پليجو بہ سندن وارڊ ۾ هو. نظرياتي ۽ سياسي اختلافن هئڻ جي باوجود جيل ۾ سندن هڪ ٻئي سان تعلق سھڪار ۽ قرب وارو هو. هو ڊاڪٽر اعزاز نذير سان گڏ ورزش ڪندو هو ۽ سندس نظرياتي ڪلاس اٽينڊ ڪندو هو. ساڳي وقت هو آريسر جا سنڌ جي تاريخ تي ليڪچر پڻ ٻڌندو هو. هو پليجو جا آندل ڪتاب بہ پڙهندو هو ۽ سندس ڳالھيون بہ ٻڌندو هو. ساڳي وقت راند ۽ ڪاليج ۾ سندس دوستي غير سنڌي ڇوڪرن سان بہ رهي. هو انھن لاء نہ رڳو اهو تہ ڪنھن نسلي نفرت جو اظھار نہ ٿو ڪري، جيڪو ان وقت سنڌ جي سياست جو هڪ حاوي لاڙو هو پر هڪ اهڙي مھاجر شاگرد لاء همدردي جو اظھار ڪري ٿو جنھن کي سندن جهيڙي ۾ ٻانھن ۾ گولي لڳي هئي ۽ هو معذور ٿي ويو هو. ان وقت جي شاگرد سياست جي هڪ جذباتي ماحول ۾ اهڙا مثبت رويا واقعي ساراهڻ جوڳا آهن.
کيس پنھنجي خاندان ۽ خاص طور پنھنجي پي کان اخلاقي مدد ۽ همت افزائي ملندي رهي جيڪا سندس لاء جيل جي ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۾ ڀرجهلو ثابت ٿي. کيس جيتوڻيڪ معافي وٺڻ تي آزاد ڪرڻ لاء چيو وڃي ٿو پر نہ تہ هو پاڻ ۽ نہ ئي سندس پي ان ڳالھہ لاء راضي ٿين ٿا.
جيتوڻيڪ ليکڪ جي گهڻي دلچسپي راندين ۽ شاگرد سياست سان رهي، پر ان ڊائري مان ان ڳالھہ جي خبر پئي ٿي تہ کيس پنھنجي گهر ۾ اهڙو ماحول مليو جنھن ۾ ڪتاب هئا ۽ ٻارن لاء ٻيا مختلف اڙدو ۽ انگريزي رسالا، جن ۾ ٽائيم ۽ لائف ميگزين وغيرہ بہ شامل هوندا هئا، ايندا هئا. ان مان عالمي سياست ۽ ادب متعلق هن گهڻو ڪجهہ پرايو. جيئي سنڌ جي هڪ اڳواڻ سان هن پنھنجي ملاقات جو حوالو ڏنو آهي، جنھن ۾ ان اڳواڻ ان ڳالھہ تي حيرت جو اظھار ڪيو تہ جيئي سنڌ ۾ اهڙا پڙهيل ڳڙهيل ۽ ميچوئر نوجوان بہ شامل آهن.
ڊائري ۾ اهي اشارا تہ ملن ٿا ليکڪ جو ڪنھن سان نينھن آهي پر ان جو کليل نموني اظھار نہ ٿو ڪري جيڪا گهٽتائي محسوس ٿئي ٿي.