مونجهاري جو دور
حسين شھيد سھروردي ملڪ جو هڪ اهم اڳواڻ هو. هو ان وقت گڏيل بنگال جو وڏو وزير هو. سندس اها ڪوشش هئي تہ بنگال هڪ ڌار ملڪ طور متحد رهي. ان سلسلي ۾ اصل ڳالھہ ڪلڪتي جي بندرگاه جي هئي. سندس تجويز تي جناح ڪو ردعمل ظاهر نہ ڪيو پر سمجهيو اهو ٿي ويو تہ کيس ان ڳالھہ تي ڪو اعتراض نہ هو. سھروردي ڪلڪتي ۾ هندو مسلم فسادن وقت شھر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاء گانڌي سان گڏجي ڪم ڪيو هو. جيتوڻيڪ ان تجويز تي ڪانگريس جا ڪجهہ مقامي هندو اڳواڻ سھروردي سان گڏ هئا، پر هڪ تہ بنگال جي هندو آبادي جي گهڻائي ان جي حق ۾ نہ هئي ۽ ان ڀارت سان شامل ٿيڻ چاهيو ٿي ۽ ٻيو تہ ڪانگريس هڪ جماعت جي طور ۽ ان جا اڳواڻ نھرو ۽ گانڌي وغيرہ بہ ان ڳالھہ جي حق ۾ نہ هئا. ساڳي وقت اها ڳالھہ انگريز، جنھن ننڍي کنڊ کي مذهب جي بنياد تي ٻن ملڪن ۾ ورهائڻ چاهيو ٿي، جي رٿا سان بہ مطابقت نہ پئي رکي.
بنگال جي ورهاڱي جي صورت ۾ اوڀر بنگال جي ڪلڪتي کانسواء ڪا حيثيت نہ هئي. ڪانگريس جا اڳواڻ ان ڳالھہ تي بہ راضي نہ هئا تہ اها بندرگاه ٻيئي ملڪ استعمال ڪن. ايستائين تہ جڏهين سردار پٽيل آڏو اها تجويز رکي ويئي تہ ان بندرگاه کي ڇھن مھينن لاء پاڪستان کي استعمال ڪرڻ ڏنو وڃي تہ سندس جواب هو تہ ڇهہ مھينا ڇا ڇهہ ڏينھن لاء بہ ائين نہ ٿو ڪري سگهجي. سھروردي اهو فيصلو نہ پئي ڪري سگهيو تہ هو ٻنھي ملڪن مان ڪنھن جي شھريت اختيار ڪري. هو ساڳي وقت پاڪستان ۽ ڀارت جي اسمبلين جو رڪن هو ۽ انھن کي خطاب ڪندو هو. ساڳي ريت هو ٻنھي ملڪن ۾ اچ وڃ ڪندو رهندو هو. لياقت علي خان کي منجهانئس اهو خطرو ٿي محسوس ٿيو تہ هو سندس متبادل ٿي سگهيو ٿي. ان جو ڪارڻ اهو هو تہ هو پنھنجي زندگي گذارڻ جي طور طريقن ۽ سياست ۾ هڪ بورجوا هو ۽ اهڙي ريت لياقت جي ڀيٽ ۾ جناح جي وڌيڪ ويجهو هو. ان ڪري لياقت نہ رڳو عام جلسن ۾ کيس ڪچيون گاريون ڏنيون ۽ کيس دشمن ملڪ جو ايجنٽ قرار ڏيندي، سندس دستور ساز اسمبلي جي رڪنيت بہ ختم ڪرائي ڇڏيائين. سھروردي نيٺ پاڪستان ۾ ئي رهڻ جو فيصلو ڪيو ۽ هتي ئي سياست ڪرڻ لڳو.
چوڌري خليق الزمان جو معاملو بہ عجيب هو. يوپي سان واسطو رکندڙ هڪ وچولي طبقي جو ماڻھو پر اتان جي تعلقي دارن ۽ نوابن جي صحبت ۾ ۽ انھن جي ويجهو رهڻ ڪري انھن جي وڏ ماڻهپي ۽ ڍاڙ ٻٽاڪ واريون گهڻيون عادتون منجهس اچي ويون هيون. هو ڪانگريس ۾ رهيو ۽ پوء مسلم ليگ سان بہ رابطي ۾ آيو. سندس چوڻ هو تہ جناح ساڻس صلاح مشوري ۽ ان ڳالھہ جي پڪ ڪرڻ کانپوء تہ هو ساڻس گڏ هوندو مسلم ليگ جي صدارت قبول ڪئي هئي ۽ هندوستان ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو هو. ورهاڱي وقت جناح کيس اها ذميواري ڏني هئي تہ هو ڀارت ۾ رهندو ۽ اتان جي مسلمانن جي مفادن جي سار سنڀال ۽ حفاظت ڪندو پر ڪجهہ وقت کانپوء هو پاڪستان اچي ويو ۽ جناح سان ملاقات کانپوء جناح جي ناراضگي جي باوجود هتي ئي رهڻ لڳو. هتي هن پنھنجي پٽن، مائٽن ۽ پنھنجي نالي ۾ گهر، زمينون ۽ ڪارخانا الاٽ ڪرايا ۽ ڪجهہ عرصي کانپوء مسلم ليگ جو چڱو مڙس ۽ سياسي سازشن ۽ ڀڃ ڊاه جو هڪ اهم ڪردار بڻجي ويو.
ڏٺو وڃي تہ اها غيريقيني وڏن اڳواڻن کان وٺي عام ماڻھن تائين ڦھليل هئي. ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ گهڻي عرصي تائين ويزا ۽ ٻيون سفري پابنديون ۽ اچڻ وڃڻ تي ڪا بندش نہ هئي، ان ڪري گهڻي عرصي تائين ماڻھن جي اچ وڃ جاري هئي. گهڻن کي يقين نہ هو تہ اڳتي ڇا ٿيندو. گهڻن اهو سمجهيو ٿي تہ اها سڄي لڏپلاڻ وغيرہ هڪ عارضي معاملو هئي ۽ اهي حالتن جي معمول تي اچڻ کانپوء پنھنجن گهرن ڏانھن موٽي ويندا. ايستائين تہ جناح جي درخواست تي نھرو جناح جو بمبئي وارو گهر ڪنھن پرڏيھي مشن کي ٽي هزار روپيا ماهوار مسواڙ تي ڏيڻ لاء راضي ٿيو هو ۽ ان کي Enemy Property قرارنہ ڏنو هو. گهڻا جيڪي هڪ جنت جي ڳولھا ۾ خاص طور ڪراچي آيا هئا، هتي عام مھاجرن جي حالت ڏسي واپس پنھنجن گهرن ڏانھن موٽيا هئا.
هڪ ڊگهي عرصي کانپوء نيٺ ٻنھي پاسن جي ماڻھن اهو سمجهي ورتو تہ وقت کي پوئتي نہ ٿو موٽائي سگهجي ۽ جيڪو ٿي ويو ان کي قبول ڪرڻ گهرجي.